نینوا در نوای سنایی - ۲
نوشتار پیشروی که مدتها قبل به خامه اینجانب نگارش یافته و در دو بخش تقدیم خواهد شد، پیش از این در تاریخ ۱۳۹۰/۰۹/۱۳ در روزنامه "جام جم" منتشر شده است.
از آنچه گفته آمد، مقام و منزلت والای خاندان حضرت محمد(ص) نزد سنایی پدیدار گشت، اما بایسته و شایسته است یاد شود، سیمای امام حسین(ع) و واقعه جانسوز عاشورا در تفکر سنایی واجد جایگاهی خاص و ویژه است. درحقیقت، فراز و رفعت مقامی که حسین بن علی(ع) در اندیشه سنایی دارد بس خیالانگیز مینماید. این مفهوم را اشعاری که او سروده به وضوح مشخص و نمایان میکند، بهویژه آن زمان که اقرار میدارد صدها هزار بار ثنای حسین میگوید:
از سنایی به جان میر حسین
صد هزاران ثناست دایم دین
بایسته است یاد شود سنایی در کتاب حدیقه الحقیقه به طور مفصل و در فصولی جداگانه با عناوینی چون در مناقب امیرالمومنین حسین بن علی(ع)، صفت قتل حسین بن علی(ع) به اشاره یزید علیه اللعنه، در صفت کربلا و نسیم مشهد معظم، التمثیل فی الاشتیاق الی المشهدالمعظم و صفت اصرار الاعداء و الباغین لعنهم الله، سجایای امام حسین(ع) و واقعه غمبار عاشورا را یاد کرده است. روایت او از عاشورا و وقایع پس از آن بسیار تراژیک و غمبار است، او ماجرای عاشورا را با تلخی تمام روایت مینماید.
با وجود این، نیازمند یادکرد است، غمانگیز بودن ماجرای کربلا مشخصه اصلی باور سنایی نیست، بلکه عمده توجه او معطوف به تفکر امام حسین(ع) است. آنچه هویدا مینماید سنایی، حسین بن علی(ع) را الگو برمیشمرد و منش و روش ایشان را شایسته تقلید. به باور وی، آن کس که بهراستی رهرو راه حق است باید مانند حسین(ع) خود را آماده فدا و فنا ساختن بهر حق کند و به این جهت مطالعه ماجرای کربلارا برای سالکان و رهروان حقیقت بایسته میداند.
تا ز سر شادی برون ننهند مردان صفا
پای نتوانند بردن بربساط مصطفی
خرمی چون باشد اندر کوی دین کز بهر ملک
خون روان کردند از حلق حسین در کربلا
از برای یک بلی کاندر ازل گفته ست جان
تا ابد اندر دهد مرد بلی تن در بلا
به تعبیر دیگر، سنایی شهادت حسین(ع) را بهسان نمونه و الگوی منحصر به فردی در پیش روی رهپویان طریق حق معرفی میکند که در تاریخ جهان همانندی برای آن یافت نمیشود.
سراسر جمله عالم پرشهید است
شهیدی چون حسین کربلا کو
با تمام این اوصاف، سنایی تقلید از حسین(ع) را تنها به سبب فداکاری جانانه یا شهادت آن امام بزرگوار به توسط اشقیای بدنهاد و ستمکاران بدذات جایز نمیپندارد، بلکه از دید او آنچه این مهم را بایستهتر و ضروریتر می سازد، جهاد جانانه امام با نفس و سربلندی و پیروزی نهایی ایشان در این آوردگاه سخت و جانفرسا است. درواقع، از منظر سنایی، تقلید از آن حضرت به آن معناست که مدعیان مقلدی و پیروی باید به جهاد اکبر، یعنی مبارزه با نفس، بپردازند و مرگ نفس خویش را پیش از مرگ واقعی ببینند. چراکه هرگاه نفس انسانی بمیرد، زان پس مرگ راستین معنایی جز حیات ندارد.
کاین طریق است که در وی چو شوی توشه تو را
جز فنا بودن اگر بوذری و سلمان نیست
این عروسی ست که از حسن رخش با تن تو
گر حسینی همه جز خنجر و جز پیکان نیست
و دقیقا به همین سبب است که توصیه به تامل و تفکر در کشته شدن حسنین(ع) می نماید:
برگ بیبرگی نداری لاف درویشی مزن
رخ چو عیاران نداری جان چو نامردان مکن
سر برآر از گلشن تحقیق تا در کوی دین
کشتگان زنده بینی انجمن در انجمن
در یکی صف کشتگان بینی به تیغی چون حسین
در دگر صف خستگان بینی به زهری چون حسن
میتوان گفت به باور سنایی، معرفت دقیق به شخصیت امام حسین(ع) و ماهیت راستین عاشورا برای هر فرد تنها در صورتی ممکن میشود که بریدن از هر آنچه دلبستگی آرد را پیشه کند. به عقیده او آگاهی یافتن از داستان عاشورا تنها هنگامی به کار خواهد آمد که مانند امام حسین(ع) پیش از فرارسیدن مرگ، نفس انسانی فرد کشته شده باشد. در واقع پیرو چنین تفکری است که سنایی هشدار میدهد اگر وابستگیهای نفسانی ترک نشود حکایت عاشورا بهرهای دربر نخواهد کرد:
چون سنایی ز خود نه منقطعی
چه حکایت کنی ز حال حسین
به عنوان پایانی بر این کوتاهجستار و به مثابه برآیند کلام میتوان اذعان داشت که سنایی مومنان را به این نکته هشدار می دهد که بیقراری در عزای حسین بن علی(ع) برای نیل به راه حق کافی نیست، بلکه تفکر در چند و چون ورود امام به این مسیر وصال است که اگر درست درک گردد راهنمای ارزشمندی خواهد بود.
@AmirNematiLimaee@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan