✳️ آیا واو زائد است؟

❇️ در فرهنگ فارسی محمد معین ذیل حرف (و) آمده است: در قدیم گاهی حرف (و) به هنگام قرائت و تقطیع حذف می‌شده و به عنوان شاهد دو بیت زیر نقل شده است:

پارم به مکّه دیدی آسوده دل چو کعبه
رطب اللّسان چو زمزم و بر کعبه آفرین‌گر

امسال بین که رفتم زی مکّهٔ مکارم
دیدم حریم حرمت و کعبه درو مجاور

#خاقانی

◀️ چنان که پیداست در میان مصراع یک (واو) عطف آمده است که اگر آن را حذف کنیم تقطیع و وزن درست می‌شود پس چرا خود شاعر آن را حذف نکرده‌ است؟

خاقانی قصیده‌ای دارد در مدح (مخلص المسیح عزّالدّوله) که ابیاتی از این قصیده به قرار زیر است:

روزم فرو شد از غم و هم غم‌خوری ندارم
رازم برآمد از دل و هم دلبری ندارم

ای باغ جان که بِه ز لبت نوبری ندارم
یاد لبت خورم که سرِ دیگری ندارم

◀️ پس با مصراع‌هایی که واو عطف در آن‌ها نیست و همچنان بر وزن مصراع‌های قبل نیست چه کنیم؟

اتفاقا انوری نیز قصیده‌ای دارد که به همین ترتیب است:

عزمی بکرده‌ام که ز دل بندهٔ تو باشم
عزمی چگونه عزمی، عزمی چنان مصمّم

که گمان می‌رود وزن دو مصراع متفاوت است
دو مصراع را تقطیع می‌کنیم:

عزمی بکرده‌ام که ز دل بندهٔ تو باشم
_ _ ن _ ن _ ن ن _ _ ن _ ن _ _
مفعولُ فاعلاتُ مفاعیلُ فاعلاتن

عزمی چگونه عزمی، عزمی چنان مصمّم
_ _ ن _ ن _ _ _ _ ن _ ن _ _
مفعولُ فاعلاتن مفعولُ فاعلاتن

خواهیم دید که بر طبق اختیار معتبر تسکین، دو هجای کوتاه پشت سر هم در میان مصراع به یک هجای بلند تبدیل شده است.

وزن مصراع اول تا قرن ششم هجری رایج بوده اما پس از آن از رواج افتاده است.

اما وزن مصراع دوم تا دوران معاصر از اوزان محبوب و رایج است و بسامد بالایی در شعر فارسی دارد و این وزن به گوش فارسی زبانان چنان آشناست که انتظار دارند باقی شعر همچنان ادامه یابد و باعث می‌شود از لحاظ ذهنی مخاطب گمان کند وزن متفاوت است پس در ابیات ابتدای این مقاله (واو) میان مصراع هیچ‌گاه زائد نیست.

❇️ منبع: نامه فرهنگستان مقاله آیا واو زائد است؟
نوشته: دکتر ابوالحسن نجفی

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan