سوسیالیسم شاهی
انقلاب سفید قرار بود از ایران چگونه کشوری بسازد و چه ساخت؟
| پرویز گیلانی
«انقلاب سفید» که به «انقلاب شاه و ملت» هم مشهور شد، مجموعهای از برنامههای اصلاحی اجتماعی و اقتصادی محمدرضا پهلوی در اوایل دهه 1340 بود؛ اصلاحاتی شامل اصلاحات ارضی و پنج برنامه دیگر که در ششم بهمنماه 1341 به رفراندوم گذاشته شد.
دهه 1950 میلادی، دهه تحولات جهانی بود. جنبشهای استقلالطلبانه سرتاسر خاورمیانه را فرا گرفته بود، استقلال هند، انقلاب کمونیستی چین، شورشهای کمونیستی در آسیای جنوب شرقی (ویتنام، کامبوج، لائوس)، شورشهای چریکی در اندونزی و روی کار آمدن سوکارنو، جنگهای چریکی مراکش و الجزایر و تشکیل بلوک بزرگ کشورهای غیرمتعهد و جهان سوم به رهبری جواهر لعل نهرو، قوام نکرومه رئیسجمهور غنا، سوکارنو، عبدالناصر و مارشال تیتو اوضاع جهانی را به نفع کمونیسم سنگین کرده بود.
در همین دوران، اوضاع داخلی نیز چندان به نفع شاه نبود. از یکسو، در آمریکا، حزب دموکرات به رهبری سناتور جان اف کندی پیروز انتخابات شده و شاه حمایت یار دیرینش نیکسون را از دست داده بود. از سوی دیگر اعتصابات و اعتراضات داخلی اوج گرفته بود. شاه تحت فشار آمریکاییها و تحت تاثیر جنبشهای ملیگرایانه خاورمیانه و از ترس گسترش کمونیسم، نسخهای بدلی از سوسیالیسم را با نام پرطمطراق انقلاب سفید ارائه کرد.
انقلاب سفید دو ریشه داشت: یکی به دغدغه شخصی شاه نسبت به اشراف و زمینداران بزرگ مربوط میشد -که نقش سیاسی مهمی در کشور داشتند- و دیگری برای جلوگیری از نفوذ کمونیسم که جان اف کندی معتقد بود کمونیسم در صورتی میتواند نفوذ کند که کشوری فقیر باشد و غیر دموکراتیک اداره شود. بنابراین تأکید داشت که کشورهای جهان سوم باید دست به اصلاحات اساسی بزنند و فضای سیاسی را باز کنند.
با این وجود در اصول انقلاب سفید به روشنی گرایشهای سوسیالیتی شاه را میتوان دید. اصول ششگانه اولیه اصلاحات ارضی کمابیش همان برنامهای است که در دهه 1320 از سوی حزب توده و نیروی سوم خلیل ملکی توصیه میشد. کار به جایی رسید که زمانی جلال آلاحمد گفت: اصلاحاتی که شاه انجام میدهد، همان حرفهای خلیل ملکی است؛ شاه آنها را از خلیل ملکی دزدیده، ولی به درستی اجرایشان نمیکند.
خلیل ملکی یکی از رهبران حزب توده بود که در سال 1326 از این حزب جدا شد و به اندیشههای مارکسیستی خود رنگی به ظاهر تازه پاشید. تفکرات اقتصادی ملکی، در واقع ملهم از ایدئولوژی مارکسیستی و کم و بیش همان چیزی بود که حزب توده پیش از آن دنبال میکرد.
خیلی از اندیشههای اقتصادی ملکی در جهت محدود کردن «سرمایهداری» و گستردن «دخالت دولت در تنظیم امور اقتصادی» در دوره مصدق، به ویژه در مدت یک سال پس از 30 تیر 1331 به اجرا گذاشته شد و بسیاری دیگر نیز در سالهای اقتدار پهلوی دوم در سالهای 1340 و 1350 عملی شد. در 15 آبان 1331 لایحه ملی شدن تلفن به قید دو فوریت به مجلس داده شد و در 16 دی همان سال از شرکت تلفن «خلع ید» شد و دولت امور شرکت را، تحت عنوان شرکت سهامی تلفن، در دست گرفت.
در 27 آذر 1331 لایحه تاسیس شرکت واحد اتوبوسرانی تهران و حومه به قید دو فوریت به مجلس داده شد. به علاوه، شرکت شیلات، بانک شاهی، جنگلهای سراسر کشور و شرکت برق تهران نیز در زمان مصدق ملی شدند.
مداخله دولت در امور اقتصادی، اصلاح نظام مالکیت ارضی، ملی کردن ثروتهای طبیعی و وسایل تولید همگی مطالبات مشترک حزب توده و خلیل ملکی را تشکیل میداد و عملاً به اندیشه غالب اکثریتی از روشنفکران، تحصیلکردگان و تکنوکراتها تبدیل شده بود.
57 سال از انقلاب سفید میگذرد اما برخی اصول آن همچنان در اقتصادایران به کار گرفته میشود.به اعتقاد اقتصاددانان؛ شباهتهای زیادی بین اصول انقلاب سفید -بهخصوص اصولی که بعد از دهه 1350 به آن اضافه شد- و ایدئولوژی اقتصادی غالب میان سیاستمداران پس از انقلاب وجود دارد. به عنوان مثال کنترل قیمتها، دقیقاً همان کاری است که شاه در انقلاب سفید دنبال میکرد؛ با همان سازمانها و همان ریشهها.
امروز بیش از هرزمانی مشخص است که شاه گرایشهای سوسیالیستی داشته و تحت تأثیر اندیشه روشنفکرانی همچون خلیل ملکی بوده است. آبشخور فکری خیلی از سیاستگذاران ابتدای انقلاب هم کمابیش افرادی نظیر خلیل ملکی،جلال آل احمد،علی شریعتی، محمود عسگری زاده و دیگر روشنفکران چپگرا بوده است.
به عقیده اندیشمند بزرگوار-دکتر غنی نژاد- ریشه این مشابهتها و مشترکات از آنجا آب میخورد که دیدگاه شاه کمابیش یک دیدگاه اقتصاد دولتی و چپ بود، ایدئولوژی مسلط در میان انقلابیون هم یک ایدئولوژی چپ بود. پس جای تعجب ندارد که میان اصول اقتصادی انقلاب سفید و سیاستهای مورد علاقه سیاستگذاران دولتهای پس از انقلاب این قدر مشابهت فکری وجود دارد.
✅ @karkhone