نبود و امتناعِ نقد؛ بحثی در باب شرایط امتناع
حسین مرادی
۱: در این وجیزه کوشش می‌شود تا نخست تعریفی از نقد به دست داده شود و پس از آن بر شرایطِ امکان یا امتناعِ آن در جوامع اسلامی، مخصوصا افغانستان و ایران و تا حدی به صورت اندک و مختصر و البته به‌طور ضمنی تاجیکستان و ازبکستان (سمرقند و بخارا و ترمذ) تأملی صورت بگیرد. به باور نویسنده بخش قابل توجهی از انحطاط و توسعه‌نیافتگیِ جوامع اسلامی، وابسته به امتناع و عدم امکانِ نقد مبانیِ سنت و بی‌توجهی به بررسی و تحلیل «فهمِ مشترک» و سنجشِ آن در ترازویِ خرد است. بدیهی است که تحریر جامعِ چگونگیِ نقد مبانی و توضیحِ راهِ رفعِ شکافِ دو سویه‌ی اکنون ـ که هم در آن فراقِ دیرهنگامی از گذشته به چشم می‌آید و هم «افقِ آینده» ناگشوده و نامعلوم است ـ درین نوشته‌ی ناچیز که نسبتا سخنِ مطمئنی در آن نیست و در مواجهه با زوال و انحطاط کنونی و «خواب دیرپایِ خرد» قالب تُهی می‌کند و در نسبت به بزرگی و غنامندیِ آن «هیچ» می‌باشد، ناممکن و نا به جا است. لذا کوشش ما، بر کوشش‌هایِ ناکامی که تا کنون درین خصوص صورت گرفته است عطف شده و با توجه به نهادهای آموزشی و پژوهشی، یعنی نهادهایی که علی‌الظاهر مسئولیت «تولید علم» در جامعه را به عهده دارند و هم‌چنان از ره‌گذر ارزیابیِ وضعیتِ علم و فرهنگ، از امکانِ نقد ـ آن‌هم با توجه به امکان‌ها و امتناع‌ها ـ پرسش می‌کند.
۲:«نقد» را دو گونه می‌شود به معرفی گرفت: یکی در مقام «ثبوت» و دیگری در مقام «اثبات». در مقامِ ثبوت، نفس الامر و واقعیتِ آن مد نظر است، که درین صورت می‌شود از آن سه نوع تعریف ارایه داد: لفظی، شرح‌الاسمی و حقیقی. تعریف حقیقی ـ چنان‌که در منطق آمده است ـ به «حدی» و «رسمی» و هر یک به تام و ناقص قابل تقسیم است. از آن‌جایی که توضیح واقع و آن‌چنان که هستِ نقد، دشوار است و در بحثِ حاضر، نقد در مقامِ ثبوت از اهمیتِ زیادی برخوردار نیست، از تعریف حقیقیِ «نقد» ـ که وجود اعتباری دارد ـ در می‌گذریم. زیرا تعیین حد و ترسیم رسمِ آن که بتواند به جامعیت و مانعیت توصیف شود، دشوار و حتی ناممکن است. یا به بیان دیگر، ماهیتِ نقد در مقام واقع، هر چیزی که باشد به بحث ما مربوط نیست و چون وجود آن اعتباری (لفظی و کتبی) و تابع اعتبار معتبر است و نمی‌توان برای آن ماهیتِ حقیقی سراغ گرفت چه بسا برای آن ارایه‌ی تعریف حقیقی ناممکن است، پس ما نقد را آن‌گونه که به نظر ما ـ در مقام تصور و اثبات ـ می‌آید تعریف می‌کنیم و بر این اساس با عبور از مقام واقع از طرح تعریف حدی و رسمی برای چیستیِ نقد در می‌گذریم. زیرا نقد در مقام ثبوت، تصویرها و جلوه‌هایی مختلفی دارد و هر کسی می‌تواند به میزانِ دانش خود دریافتی از آن داشته باشد.
متن کامل در زیتون:
https://www.zeitoons.com/76537
حسین مرادی
۱: در این وجیزه کوشش می‌شود تا نخست تعریفی از نقد به دست داده شود و پس از آن بر شرایطِ امکان یا امتناعِ آن در جوامع اسلامی، مخصوصا افغانستان و ایران و تا حدی به صورت اندک و مختصر و البته به‌طور ضمنی تاجیکستان و ازبکستان (سمرقند و بخارا و ترمذ) تأملی صورت بگیرد. به باور نویسنده بخش قابل توجهی از انحطاط و توسعه‌نیافتگیِ جوامع اسلامی، وابسته به امتناع و عدم امکانِ نقد مبانیِ سنت و بی‌توجهی به بررسی و تحلیل «فهمِ مشترک» و سنجشِ آن در ترازویِ خرد است. بدیهی است که تحریر جامعِ چگونگیِ نقد مبانی و توضیحِ راهِ رفعِ شکافِ دو سویه‌ی اکنون ـ که هم در آن فراقِ دیرهنگامی از گذشته به چشم می‌آید و هم «افقِ آینده» ناگشوده و نامعلوم است ـ درین نوشته‌ی ناچیز که نسبتا سخنِ مطمئنی در آن نیست و در مواجهه با زوال و انحطاط کنونی و «خواب دیرپایِ خرد» قالب تُهی می‌کند و در نسبت به بزرگی و غنامندیِ آن «هیچ» می‌باشد، ناممکن و نا به جا است. لذا کوشش ما، بر کوشش‌هایِ ناکامی که تا کنون درین خصوص صورت گرفته است عطف شده و با توجه به نهادهای آموزشی و پژوهشی، یعنی نهادهایی که علی‌الظاهر مسئولیت «تولید علم» در جامعه را به عهده دارند و هم‌چنان از ره‌گذر ارزیابیِ وضعیتِ علم و فرهنگ، از امکانِ نقد ـ آن‌هم با توجه به امکان‌ها و امتناع‌ها ـ پرسش می‌کند.
۲:«نقد» را دو گونه می‌شود به معرفی گرفت: یکی در مقام «ثبوت» و دیگری در مقام «اثبات». در مقامِ ثبوت، نفس الامر و واقعیتِ آن مد نظر است، که درین صورت می‌شود از آن سه نوع تعریف ارایه داد: لفظی، شرح‌الاسمی و حقیقی. تعریف حقیقی ـ چنان‌که در منطق آمده است ـ به «حدی» و «رسمی» و هر یک به تام و ناقص قابل تقسیم است. از آن‌جایی که توضیح واقع و آن‌چنان که هستِ نقد، دشوار است و در بحثِ حاضر، نقد در مقامِ ثبوت از اهمیتِ زیادی برخوردار نیست، از تعریف حقیقیِ «نقد» ـ که وجود اعتباری دارد ـ در می‌گذریم. زیرا تعیین حد و ترسیم رسمِ آن که بتواند به جامعیت و مانعیت توصیف شود، دشوار و حتی ناممکن است. یا به بیان دیگر، ماهیتِ نقد در مقام واقع، هر چیزی که باشد به بحث ما مربوط نیست و چون وجود آن اعتباری (لفظی و کتبی) و تابع اعتبار معتبر است و نمی‌توان برای آن ماهیتِ حقیقی سراغ گرفت چه بسا برای آن ارایه‌ی تعریف حقیقی ناممکن است، پس ما نقد را آن‌گونه که به نظر ما ـ در مقام تصور و اثبات ـ می‌آید تعریف می‌کنیم و بر این اساس با عبور از مقام واقع از طرح تعریف حدی و رسمی برای چیستیِ نقد در می‌گذریم. زیرا نقد در مقام ثبوت، تصویرها و جلوه‌هایی مختلفی دارد و هر کسی می‌تواند به میزانِ دانش خود دریافتی از آن داشته باشد.
متن کامل در زیتون:
https://www.zeitoons.com/76537
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment