ارتباط تمثیل با اسلوب معادله
ارتباط تمثیل با اسلوب معادله محل بحث و مورد اختلاف است. درکتابهای بلاغی قدیم تمثیل را از شاخه استعاره دانستهاند و بحث اسلوب معادله مطرح نشده است؛ اما، در متون بلاغی جدید، تمثیل یک صنعت بدیعی مستقل است و از تشبیه و استعاره جداست، در عوض آن را با اسلوب معادله یکی میدانند. اسلوب معادله نیز صنعتی تمثیل گونه است که در سبک شاعران هندی رواج پیدا کرد. آنان با الهام از تمثیل، کلام خود را بر اساس بهرهگیری از مضامین مورد پسند عامه قرار داده و سرشار از بیتهایی کردند که در آن حکمتهای عامیانه درج شده است.
در تمثیل و اسلوب معادله سخنی که بیشتر جنبه عقلی دارد مطرح میشود و برای تأکید بر آن و تقویت بنیه سخن، مثالی همه فهم بر آن میآورند، مثل این ابیات مولانا جلالالدین محمد بلخی در آغاز دفتر اول مثنوی معنوی:
با لب دمساز خود گر جفتمی
همچو نی من گفتنیها گفتمی
هر که او از هم زبانی شد جدا
بینوا شد گرچه دارد صد نوا
چون که گل رفت و گلستان درگذشت
نشنوی زان پس ز بلبل سرگذشت
شاعر میگوید من همدل و هم زبان ندارم و در نتیجه سکوت میکنم با اینکه حرفهای بسیار برای گفتن دارم، برای این مطلب مثال گل و بلبل را میزند.
پس در تمثیل و اسلوب معادله، شاعر یا نویسنده الزاماً از یک مثل استفاده نمیکند، بلکه مثالی روشنتر و قابل فهمتر برای سخن خود میآورد مانند:
کبر زشت و از گدایان زشتتر
روز برف و سرد، آنگه جامه تر
اسلوب معادله آرايه اي است مركّب از دو مصراع كه بين آن ها هيچ ارتباط دستوري و يا ظاهري نباشد امّا در مفهوم و معنا يكسان هستند . به تعبيري ديگر گاه در شعر ، مصراع دوم در حكم مصداق و نمونه اي براي مصراع اوّل است و مي توان بر خلاف تمثيل جاي دو مصراع را عوض كرد يا ميان آن ها علامت مساوي (= ) گذاشت .
مثال : عشق چون آيد برد هوش دل فرزانه را
دزد دانا مي كشد اوّل چراغ خانه را
در اين بيت ، هر مصراع از يك جمله ي مستقل تشكيل شده است و قابل جابه جايي اند و براي هريك از عناصر معنايي مصراع اوّل مي توان در مصراع دوم معادلي يافت :
عشق = دزد دانا / هوش دل فرزانه = چراغ خانه / از هوش بردن = كشتن چراغ خانه
بنابر اين براي تشخيص اسلوب معادله بايد به نكات زير توجّه نمود :
- در اسلوب معادله اجزاي دو مصراع از نظر ارتباط معنايي مشابه هم هستند .
- مي توان جاي دو موضوع ( دو مصراع ) را عوض كرد .به عبارتي هريك را مي توان نمونه و تأكيد ديگري دانست .
- در اسلوب معادله مي توان براي هريك از عناصر معنايي مصراع اوّل در مصراع دوم معادل و مشابهي يافت .
- در اسلوب معادله بين دو مصراع ، پيوند وابسته ساز مثل : كه ، چون ، زيرا و ... به كار نمي رود .
- در اسلوب معادله نبايد مصراع اوّل با علامت سؤال (؟) همراه باشد .
- در اسلوب معادله هريك از دو موضوع ( دو مصراع ) يك جمله ي مستقل اند .
- مي توان بين دو مصراع واژه ي « همان طوري كه » به كار برد
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan