نمادهای دیداری عاشورا
آمیزهٔ فرهنگ و هنر ناب ایرانی
قسمت : اول
«علَم»
معنی در فرهنگ فارسی عمید
۱. رایت؛ پرچم؛ بیرق.
۲. نشان؛ نشانه.
۳. (ادبی) نامی که شخص به آن معروف باشد؛ اسم خاص.
۴. مهتر؛ بزرگترِ قوم.
۵. پارچۀ بسته شده بر بالای چوبی که در مراسم عزاداری در جلو دستۀ عزاداران حمل میشود.
۶. [قدیمی] نقشونگارِ جامه.
عَلَم پارچه سیاه یا رنگین ساده یا نقشداری است که معمولاً بهصورت پرده مستطیل یا مثلثی درمیآورند و بر سر نی(نیزه) یا چوبی باریک نصب میکنند. در آیینهای تعزیهداری و بهویژه برای دستهگردانی، هر محله عَلَم یا علامت مخصوص به خود و متمایز از عَلَمهای محلههای دیگر دارد. هنگام عزاداری، اهل محل به دنبال آن به راه میافتند و سینهزنی و نوحهخوانی میکنند.
عَلَم میله یا دستهای چوبی یا فلزی دارد که پنجهای برنجین یا آهنین بر سر آن میگذارند و پارچههای رنگینی بدان میبندند . پارچهها به رنگ سبز یا سیاه است و روی پارچه؛ نقش شیر و شمشیر و نیز جملهها و آیاتی چون «يدالله فوق ايديهم»، «یا قمر بنیهاشم»، «من الله التوفيق و التکلان»، «نصر من الله و فتح قريب» و نام پنجتن گلدوزی میشود. پیشینه کاربرد عَلَم به شکلِ درفش در ایران باستان میرسد؛ واژه دِرَفش از درفشیدن به معنای «لرزیدن» است و معنای آن «تکانخوردن تکهای پارچه در اثر ورزش باد» است.
عَلَم و پرچم دو نماد دینی-ملّی است که نماد جاودانگی و پیروزی چه در ایران باستان(با نام درفش) و چه در ایران اسلامی بوده است. برافراشتن آن مایهٔ تقویت روحیه میهندوستی و دینی و واژگونی آن سبب شکست و تزلزل و ازهمگسیختگی رشته نظم بوده است. در داستان ضحاک، کاوه آهنگر پیشبند چرمی خود را بر سر چوب[یا نیزه] بست و آن را نشان شورش علیه ضحاک اهریمننژاد نمود. فریدون نیز «درفش کاویانی» زراندود کرد و در گنجخانه پادشاهی نهاد. این درفش از آن پس، نشان مشروعیّت و روایی پادشاهان بود و نیز نماد پیروزی و چیرگی؛ بهویژه در جنگها. اگر درفش در میدان جنگ میافتاد، سپاهیان از هم میگسیختند و رو به گریختن مینهادند.
نمونههای بازمانده از درفش کاویان نشانگر آن است که پرچم ایران تا سده های معاصر، دنبالهرو شکل درفش کاویانی باستانی است. چند نمونه از این درفشها که نخستینِ آن در کاوشهای باستانشناسان در کاسا دِل فاونو در نزدیکی پُمپِی ایتالیا یافت شده، مربعی است بخش شده به چهار مثلث (یک صلیب/خورشید آریاییِ ارغوانیرنگ یا قرمزقهوهای) که در میان آن یک شاهین یا عقاب زرّین دوخته شده و دارای شرابههای آویخته و صلیب مایل است.
در موزه لوور هم جامی هست نمایانگر صحنهای از جنگ اسکندر و داریوش سوم و درفشِ کندهشده بر روی جام، با درفش پیشگفته همخوانی دارد. توصیفهای یونانیان از درفشهای هخامنشی بیانگر آن است که بر روی پرچم و درفش همه شاهان پارسی، نقشمایه شاهین یا عقاب زرّین بوده است. بر پشت سکه گودرز اشکانی نیز درفشی نقش زده شده که چهار بازوی چلیپاگونه آن نمایانگر مارهای ضحاک و نقش دو اژدها و خورشید و ماه است. همین طرح؛ طرحِ پرچم پادشاهی ناصرالدین شاه قاجار بود و طرح کلّی نشانهها و علمهای رایج در میان تاتها، کردهای شمال خراسان، مازندران و گیلان نیز چنین است. در دوره ساسانیان نیز چنین طرحی نشان پرچم ایران بوده است.
پیامبر اسلام(ص) دو «لَوا» یا «رایَت» [درفش، پرچم]، یکی سیاه به نام عقاب و دیگر سپید از چادر عایشه داشته و در جای دیگر آوردهاند که بههنگام فتح مکه، پرچم لشکر پیامبر سبز بوده است. پرچم عباسیان سیاه بود؛ به یادگار ابومسلم خراسانی و سیاهجامِگان بود، بعدها چون شیعیان علم سبز برافراخته بودند، از زمان مأمون و ولیعهدی امام رضا(ع)، رنگِ پرچم عباسیان سبز شد. در این زمان، کمکم فزونیِ شمار و بلندی و سنگینی بیرقها نشانه نیرومندی و بزرگی شمرده میشد. در نتیجه؛ بر بلندی، وزن و شمار علمهای خود افزودند تا آنجا که بههنگام تعیین فرمانروایان و حاکمان برای سرزمینهای زیر دست خود، علم ویژهای بهعنوان منشور خلیفه به همراه فرمان میفرستادند.
نقش شیر در ایران اسلامی، نخستین بار بر پرچم سلطان مسعود غزنوی پدیدار شد و از آن پس تا پایان سلسله پهلوی، این نقشمایه بر پرچم ایران پابرجا بود. نقش خورشید نیز از زمان صفویان، دوباره بر پرچم ایران ظاهر شد. تا ۱۵۰ سال پیش، پرچم ایران و بیرقهای علم، سهگوش بودند و شکل چهارگوش امروزینِ پرچم و پارچهٔ علم، برگرفته از اروپاییان است.
ادامه دارد... .
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan