رابطه حكومت پهلوي و صاحبان صنايع (بخش دوم)
عباس میلانی: سرمایهداران ايران در سقوط شاه نقشی نداشتند و البته برای حفظ او هم کاری نکردند
|به همت نشریه کارخانهدار به سال 1397
سرمایهگذاران صنعتی، به نبود ثبات سیاسی و حقوقی معترض بودند
دهه ۴۰ و ۵۰ همان دورهای است که این طبقه جدید سرمایهدار صنعتی در ایران قوام یافته است. حالا سوال من این است که مناسبات شاه با این طبقه نوپا چطور بود؟ آیا شاه به نوعی دنباله روی اینها شده بود؟ یا برعکس این طبقه خودش را تحت هدایت شاه میدید؟ شاه چه نقشی در توانمندسازی این طبقه داشت؟
ببینید، حتی بعد از اینکه شاه بخش زیادی از اموالش را به بنیاد پهلوی میدهد، خودش بههرحال همچنان در بخش صنعت سرمایهگذاری میکرد. هستند کارخانههایی که خود شاه و یا دوستانش مستقیم در آنها فعالیت دارند… از طریق بانک عمران که کنترلش در بنیاد پهلوی بود. در خیلی از سرمایهگذاریهای مهم هم خود شاه به نوعی دست داشت و وارد این جرگه شده بود. رابطهاش با طبقه سرمایهدار صنعتی ایران یک رابطه پیچیدهای است. به این معنا که هم از آنها دفاع میکرد، یعنی به آنها امتیازات دولتی، سیاستهای حمایتی، معافیتهای مالیاتی، امتیازات وامی میداد، ولی در عین حال، این موضوع هم صادق بود که هر چه آن طبقه قدرت بیشتری میگرفت، نسبت به شیوههای حکومت شاه منتقدتر میشد… به عنوان نمونه سخنرانی سناتور لاجوردی که در کتاب«نگاهی به شاه» به طور مفصل به آن پرداختهام، به نظرم بهترین جواب برای سوال شما است. لاجوردیها یکی از مهمترین خانوادههای صنعتگر ایران هستند که از بازار آمدند و تبدیل به یک غول صنعتی شدند. او در نطقاش از یک طرف از شاه تمجید میکند که ما بدون «رهبری داهیانه شما نمیتوانستیم این کارها رو بکنیم!»، ولی از طرف دیگر میگوید که «اینجوری که شمادارید کار میکنید نمیشود ادامه داد!» ما اگر بخواهیم یک سرمایهگذاری دراز مدت انجام بدهیم، نمیشود که فردا شما تصمیم بگیرید که ما باید ۵۱ درصد سهام کارخانهمان را بدهیم به کارگرها! نمیشود که مثلا ناگهان بگویید که حقوق کارگرها را باید فلان قدر بکنید، این چیزها را باید بازار تصمیم بگیرد. ما باید به نوعی در فرآیند تصمیمگیری باشیم.
یعنی شما از همین مباحث کاملا درک میکنید که طبقه سرمایهدار صنعتی بزرگ ایران که حالا مثلا میخواست سرمایهگذاری ۶۰۰-۷۰۰ میلیون دلاری بکند با چه مشکلاتی روبهرو بوده است. گرچه بخشی از آنها هم با ارکان قدرت رابطه داشتند، مثلا کفش ملی که صاحبش، شرکت را در مشارکت با نصیری و رئیس سابق سیا و سفیر آمریکا در ایران راهاندازی میکند… سعی میکرد با بخشی از ساخت قدرت بسازد و با کمک آنها جلو برود، یا یک رانت سیاسی بگیرد… یا مثلا یک شرکتی بیاید پسر اشرف و یا خود اشرف را شریک کند و سعی کند که یک رابطه بااحترام را با قدرت نگه دارد، و در عین حال از قِبَل «رهبری داهیانه شاه» به قول خودشان هم پول بسازند، که البته در یک مقطعی این حمایتها قطع شد…
✅ @karkhone