بحثی پیرامون شعر «قلب مادر اثر: ایرج میرزا » و منشا این شعر
دکتر محمد جعفر محجوب منشأ این شعر را در یادداشتهایش در دیوان ایرج میرزا اینگونه بیان کرده است:
« این قطعه را ایرج بهمنظور شرکت در مسابقهیی که مجلۀ ایرانشهر (چاپ برلین) در شمارۀ چهارم از سال دوم انتشار خود [سال 1302 شمسی] مطرح کرده بود سروده است. در این مجله قطعهای از زبان آلمانی ترجمه شده و از شاعران ایران خواسته بود که آن را به شعر فارسی در آورند. این قطعه «دل مادر» نام داشت و این است عین ترجمۀ فارسی آن:
«شب مهتاب بود. عاشق و معشوق در کنار جویی نشسته مشغول راز و نیاز بودند. دختر از غرور حُسن مست و جوان از آتش عشق در سوز و گذاز بود. جوان گفت: ای محبوب من، آیا هنوز در صافی محبت و خلوص عشق من شُبههای داری؟ من که همه چیزِ خود حتی گرانبهاترین دارایی خویش یعنی قلبِ خود را نثار راه عشق تو کردهام
دختر جواب داد: دل در راه عشق باختن نخستین قدم است. تو دارای یک گوهر قیمتداری هستی که گرانبهاتر از قلب توست و تنها آن گوهر نشان صدق تو میتواند بشود. من آن گوهر را از تو میخواهم و آن دل مادر توست. اگر دلِ مادرت را کنده بر من آوری من به صدقِ عشقِ تو یقین حاصل خواهم کرد و خود را پایبند مهرِ تو خواهم ساخت.
این حرف در ته روح و قلب جوان دلباخته طوفانی برپا کرد؛ ولی قوتِ عشق بر مهرِ مادر غالب آمده از جا برخاست و در آن حالِ جنون رفته قلبِ مادر خود را کنده راه معشوق پیش گرفت. با آن شتاب که راه میپیمود ناگاه پایش لغزیده به زمین افتاد؛ دلِ مادر از دستش رها شده روی خاک غلتید و در آنحال صدایی از آن دل برخاست که میگفت: پسر جان؛ آیا صدمهای برایت رسیده؟»
داد معشوقه به عاشق پیغام
که کند مادر تو با من جنگ
هرکجا بیندم از دور، کند
چهره پر چین و جبین پر آژنگ
با نگاه غضب آلوده زند
بر دل نازک من تیر خدنگ
از در خانه مرا طرد کند
همچو سنگ از دهن قلماسنگ
مادر سنگ دلت تا زنده است
شهد در کام من و توست شرنگ
نشوم یکدل و یکرنگ تو را
تا نسازی دل او از خون رنگ
گر تو خواهی به وصالم برسی
باید این ساعت بی خوف و درنگ
روی و سینۀ تنگش بدری
دل برون آری از آن سینۀ تنگ
گرم و خونین به منش باز آری
تا برد ز آینۀ قلبم زنگ
عاشق بی خرد ناهنجار
نه،بل آن فاسق بی عصمت و ننگ
حرمت مادری از یاد ببرد
مست از باده و دیوانه ز بنگ
رفت و مادر را افکند به خاک
سینه بدرید و دل آورد به چنگ
قصد سرمنزل معشوقه نمود
دل مادر به کفش چون نارنگ
از قضا خورد دم در به زمین
واندکی رنجه شد او را آرنگ
آن دل گرم که جان داشت هنوز
اوفتاد از کف آن بی فرهنگ
از زمین باز چو برخاست،نمود
پیِ برداشتن دل، آهنگ
دید کز آن دل آغشته به خون
آید آهسته برون این آهنگ:
آه، دست پسرم یافت خراش!
وای، پای پسرم خورد به سنگ!
آقای محجوب همچنین در چاپهای بعدی دیوان ایرج به منبع احتمالی دیگری اشاره کرده است: « در همان زمان شاعری فرانسوی به نام ژان ریشپین، معاصر ایرج، این قطعه را به نظم درآورده و انتشار داده است» دکتر محجوب با توجّه به دانش وسیع ایرج میرزا از زبان و ادبیات فرانسه احتمال دادهاند که ایرج با شعر ریشپین نیز آشنا بوده است.
آقای کریمی حکّاک در کتاب ارزشمند طلیعۀ تجدد در شعر فارسی به مقایسۀ شعر ایرج میرزا و ترجمۀ منثور مندرج در مجلّۀ ایرانشهر و شعر ریشپین پرداخته است و عناصر بومی شعر ایرج میرزا را اینگونه بیان کرده است:
1ـ بر خلاف هر دو متن خارجی ایرج میرزا از همان آغاز به جای طرح گفتگویی میان عاشق و معشوق از پیغام استفاده میکند. زیرا در فرهنگی که جدایی زن و مرد هنجار اجتماعی محسوب میشود، ارتباط غیابی طبیعیتر است. در هر دو روایت غربی عاشق و معشوق در کنار یکدیگر تصویر میشوند ولی در شعر ایرج میرزا معشوق به عاشق پیغام میدهد.
2ـ در طرح درخواست معشوق ایرج میرزا به روابط مادر شوهر و عروس در جامعۀ ایرانی نظر دارد. معشوق در شعر ایرج بر خلاف ترجمۀ منثور به دنبال این نیست که عاشق سندی و مدرکی برای سرسپردگی خود ارائه دهد؛ بلکه معشوق به خاطر طرز رفتارِ مادرِ عاشق از او نفرت دارد. نفرتی که ناشی از یک کینه عمیق است. در فرهنگی که راهی جز ازدواج برای تحقق عشق نیست، معشوق، مادرِ عاشق را پیشاپیش مادر شوهر خود میداند و از این که مجبور است برای همیشه این رفتار را تحمّل کند ناراحت است. در سطحی استعاریتر نیز اینگونه میتوان استنباط کرد که بر اساس عرف ادبیات فارسی معشوق نمیخواهد که کسی در عشقش شریک باشد.
3ـ به برکت شعر غنایی کلاسیک واژههای عاشق و معشوق به حدّی شناخته شده هستند که ایرج میرزا هیچ نیازی به زمینه سازی برای بیان شدّت عشق بین عاشق و معشوق ندارد.
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan