پاسخم به دوست دانشجویی که این صحبت‌های اردشیر رستمی با علی ضیاء را برایم فرستاد:

عجیب مبالغه می‌کنند.شاید معشوق مرد بیشتر بوده باشد، شاید هم نه.واقعاً نمی‌دانیم. در تاریخ و ادبیات سرنخ‌هایی هست،ولی تصویر کامل و دقیقی به دست نمی‌دهد.جلد کتاب شاهدبازی دکتر شمیسا را همه دیده‌اند،ولی تاریخ اجتماعی روابط جنسی در ایران، نوشتهٔ ویلم فلور و ترجمهٔ محسن مینوخرد، گمانم معتبرترین منبع در این موضوع باشد.

در شعر فرخی سیستانی و هم‌دورگانش حرف از معشوق سپاهی هست، که قاعدتاً مرد است. بعید می‌دانم بعد از اسلام تعداد زیادی گردآفرید داشته بوده باشیم.در فتوحات اسلامی و غزنوی، لشکرکشی مردانه به شرق گاهی چند سال ادامه داشته و این در افزایش هم‌جنس‌گرایی بی‌تأثیر نبوده است.قبل از سامانیان و غزنویان،بعضی از خلفای عباسی مثل متوکل هم عاشق بندگان تُرکشان بوده‌اند.

اما در ادبیات،اعضا و عناصر معدودی ذکر شده است که مخصوص زن یا مرد باشد و ما را از جنسیت معشوق مطمئن کند.سعدی چند بار از «پستان» معشوق سخن گفته است.قطعاً حرف‌زدن از لب معشوق کمتر بی‌شرمی محسوب می‌شود و مجازتر است و چشم از لب هم مجازتر است و تا حدودی برای همین وصفش بیشتر دیده می‌شود.در گنجور ببینید. در فرهنگ اسلامی این خیلی مهم بوده است.

در غزل‌ها حرف از «خط» هم زیاد است،ولی می‌دانیم که خانم‌ها هم خط و سبیل مفصّل داشته‌اند.بنابراین علمی نیست که با دیدن این کلمه حکم کنیم معشوق شعری مذکر است. زیورآلاتی مانند «خلخال»(پابند)را هم در وصف معشوق می‌بینیم و تا حدود زیادی می‌شود گفت مخصوص زنان بوده است.

از همه مهم‌تر سنّـت ادبـی است.هر کسی می‌توانسته است دو بیت منظوم کند از سنت غزل تقلید کرده و هنرش را در پیروی از گذشتگان نشان داده است.در سخن علمای دینی غزل‌سرا هم عناصری مانند «پسر» و «خط» را می‌بینیم و کمتر ممکن است غزل عاشقانه‌شان واقعاً نتیجهٔ عشق به زن یا مردی باشد.معمولاً همسر هم داشته‌اند.

یک طرف قضیه هم سنت استفاده از اصطلاحات عرفانی است که خط و خال و لب و همهٔ اینها رمز صفات جلال و جمال و جلوه‌های الهی است و با استفاده از چنین کلماتی می‌شود هم از خیال محسوس لذت برد و هم به قول طرف گفت«خدا بوده منظورم» و شأن شیخی را حفظ کرد!

می‌شود بررسی آماری کرد و قراین زن یا مرد بودن معشوق را در تعدادی دیوان غزل جست‌وجو کرد،اما باز هم بحث تأثیر پررنگ تقلید از سنّت ادبی به قوّت خود باقی است.با چنین تحقیقی می‌شود دربارهٔ آنچه گفته‌اند حکم دقیق‌تری داد، نه آنچه بوده‌اند.

در نقاشی ایرانی هم گاهی جنسیت سوژه مشخص نیست. به نظرم گاهی در ادبیات و هنر ترجیح می‌داده‌اند جنسیت معشوق روشن نباشد تا هر کسی از ظن خود یارش شود و یار خودش را در آن ببیند. این تأویل‌پذیری خیلی هنرمندانه و هوشمندانه است.

عشق افلاطونی و بدون رابطهٔ جنسی هم به‌ویژه بین اهل عرفان رایج بوده است.سنّت عشق عذری را هم از عرب گرفته‌ایم که«مَن عَشَقَ فکَتَمَ و عَفّ فماتَ ماتَ شهیدا»: هرکس عاشق شود و پنهان کند و عفّت بورزد و بمیرد شهید از دنیا رفته است (حدیث منسوب به پیامبر).

علاقه‌مندان ازراه‌دور و ازهرجویی‌ملاقه‌ای ادب و هنر دارند هم‌جنس‌گرایی مولوی و شمس را هم مسلّم فرض می‌کنند به استناد اینکه با هم خلوت داشته‌اند. صوفیه پیر خلوت و صحبت (هم‌نشینی) و سنت‌های مربوط به آن را داشته‌اند و فقط می‌نشسته‌اند حرف می‌زده‌اند یا حرف هم نمی‌زده‌اند که معارف غیبی از دل پیر به آنها منتقل شود. این کارها رایج بوده، محیط خانقاه هم مردانه بوده، ممکن هم بوده است خدا را در صنعش ببینند، اما هیچ گزارشی از وجود روابط جنسی بین مشایخ تصوف در دست نداریم.

هیچ کاری به خوبی یا بدی هیچ نوع رابطهٔ جنسی نداریم و در جامعه ‌ــ‌و کمتر یا بیشتر در زندگی شعرا‌ــ معشوق مذکر و هم‌جنس‌گرایی و دوجنس‌گرایی کم نداشته‌ایم، ولی طبیعی و معقول نیست که از معشوق مؤنث بیشتر بوده باشد و واقعاً اندازه‌اش دستمان نیست.

اما یک تناقض:
- چرا بیشتر ادبیات عرفانی بیمار ــ‌و نه غزل‌های عاشقانهٔ‌!ــ ما دربارهٔ فراق است؟
- چون اصلاً زن نمی‌دیده‌اند و هرچه وصف معشوق است وصف مرد است!
خب اگر همه عاشق مردها می‌شدند، با توجه اینکه مرد در اجتماع دیده می‌شده، آن فراقی که گفتید معنا ندارد! بالاخره معشوقشان مؤنث بود یا مذکر؟!
جز تمایل به جذب مخاطب عامی، صحبت‌های دیگری هم دربارهٔ گرایش‌های جنسی در میان بوده و آن فضای فکری هم در این تداخل موضوع‌ها دخیل بوده است.

جواب یک استاد دانشگاه به آن صحبت این بوده است که: آقا، رُب داریم، ولی نه به این غلیظی! واقعاً هم حق آن صحبت‌ها همین‌قدر اعتناست! اما به‌هرحال این هم سؤال جامعه و پرسشی در تاریخ اجتماعی و تاریخ ادبیات است و جا دارد متخصصان ادبیات و تاریخ اجتماعی و هنر به آن خیلی جدی و از جنبه‌های مختلف بپردازند.

❇️ دکتر رضا خبازها

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan