انواع فعل از دیدگاه دکتر خانلری

خانلری (1366) افعال فارسی را به پنج دسته تقسیم می کند:
۱. ساده ۲. پیشوندی ۳. مرکب ۴. عبارت فعلی ۵. فعلهای نا گذر (افعال پی بستی)

. فعل ساده را نمی توان تجزیه کرد (مثل «آموختن»، «خوردن»، «پراکندن» و ...). افعال پیشوندی از ترکیبی یک پیشوند با یک فعل ساده ساخته شده اند (مثل «برآمدن»، «برآوردن»، « در رفتن»، «فروافتادن» و ...)
. عبارت فعلی، دسته ای از کلمات هستند که از مجموع آنها معنی واحدی حاصل می شود. این عبارت ها دارای چند ویژگی هستند:
1.دارای بیش از دو کلمه هستند. ۲. یکی از کلمات، حرف اضافه است. ۳. معنای اصطلاحی دارند. مثلا «از پای درآمدن»، «به دست آوردن»، «به کار افتادن»، «به سر بردن» و ... عبارت فعلی هستند.
فعل نا گذر (که زبان شناسان دیگر آن را «فعل پی بستی» نا میده اند) شامل حداقل دو جزء مستقل و یک پی بست ضمیری است (مثل « سردش شدن»، «چندشش شدن»، «لجش گرفتن»، «حرصش گرفتن» و ...).
خانلری فعلی مرکب را فعلی میداند که از دو کلمه مستقل تشکیل شده است. کلمه اول اسم یا صفت است و صرف نمی شود. کلمه دوم فعلی است که صرف می شود و خانلری آن را « هم کرد» مینامد. از مجموع این دو کلمه معنی واحدی دریافت. می شود. مثلاً «آرایش کردن» مرکب است، زیرا دو جزء آن هر یک معنی مستقلی ندارند، اما «دیوار ساختن» فعلی مرکب نیست، زیرا از دو کلمه با دو معنی مختلف ساخته شده است. خانلری معتقد است ساخت مضارع التزامی در فعلی مرکب اغلب بدون نشانه التزامی« ب »است.
خانلری برخی افعال مرکب را سه جزئی میداند. دم در کشیدن، دل برکندن، سربرآوردن، تن در دادن، بانگ ابرزدن.
افعال مرکب ترکیبی [ویرایش}
• صفت و فعل کمکی : دلخور بودن، دلخور شدن، دلخور کردن •
اسم و فعل: تهدید کردن، صدا زدن، انجام دادن، یاد گرفتن، رنج کشیدن، دوست داشتن، کتک خوردن
. گروه حرف اضافه ای و فعل: به دنیا آمدن، به یاد داشتن ۰
قید و فعل: برانداختن، فروریختن، دریافتن، بازداشتن، فرود آمدن .
اسم مفعول و فعل کمکی مجهول ساز: کشته شدن، گفته شدن، ساخته شدن. •
معيار اول : بزرگ ترين تغاوت گروه فعلی و فعل مرکب اين است که گروه فعلی معنایی ترکیبی دارد، یعنی معنای آن، سرجمع معانی اجزای سازنده آن است (مثل فیلم دیدن).
اما فعل مرکب یک واحد معنایی است و جزء فعلی آن از محتوای معنایی خود تهی شده است.
برای تشخیص ترکیبی بودن معنی می توانیم از آزمون جانشینی استفاده کنیم. اگر به جای جزء غیرفعلی هر واژه دیگری بتوان قرار داد، با فعل مرکب روبرو نیستیم: «غذاخوردن»، «بستنی خوردن»، « برنج خوردن». به این ترتیب، بیشتر صفت ها و اسم هایی که با فعلهای «شدن»، «بودن» و «کردن» به کار می روند، فعلی مرکب نیستند: «ناراحت بودن»، «ناراحت شدن»، «ناراحت کردن». «بلند کردن» به معنی «بر طول چیزی افزودن»، فعل مرکب نیست، اما « بلند کردن» اگر به معنی «دزدیدن» یا«از جا برداشتن» باشد، فعلی مرکب است. چون معنای ترکیبی دارد.
• معیار دوم:
اگر عبارتی از یک اسم و یک فعل متعدی ساخته شده باشد و این دو در مجموع به یک مفعول رایی احتیاج داشته باشند. با فعل مرکب روبرو هستیم: «تهدید کردن»، «جارو کردن»، «اجرا کردن».

• معیار سوم: اگر عبارتی از یک اسم و یک فعل گذرا ساخته شده یا شد و نتوان آنها را با هم در یک جمله به کار برد و برای آن اسم «را» آورد، با فعل مرکب روبرو هستیم: «رنج کشیدن» (رنج را کشید)، «دوش گرفتن» (دوش را گرفت). باید توجه داشت که برای آزمون این معیار، باید جزء اسمی را به تنهایی وبدون هر گونه وابسته ای به کار ببریمّ.

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

Comments

Be the first to add a comment