◀️ اَبجَد در شعر فارسی
نخستین از هشت حرفی که عرب عادتاً حروفِ الفبای خود را به وسیلۀ آنها یاد میکند. الفاظِ مذکور معمولاً چنین خوانده میشود. ابجد، هوز، حطی، کلمن، سعفص، قرشت، ثخذ، ضظغ. در این دسته بندیها شش دستۀ اول بر طبق ترتیبِ الفبای فنیقی است و دو دستۀ اخیر متشکل از حروفِ مخصوص زبانِ عرب است. اعراب مانند یونانیان برای هریک از حروفی الفبا مقدار عددی قرار داده بودند، بدین شرح:
الف تا ی عدد 1 تا 10، ی تا ق عدد 10 تا 100، ق تا غ عدد 100 تا 1000 و اعداد را به وسیلۀ آنها نمایش میدادند و به وسیلۀ آنها حساب میکردند و این حساب به حسابِ جُمّل معروف است. حسابِ جمّل سابقاً در ممالک اسلامی در نزد منجّمین و محاسبین و در تنظیم جداول نجومی و عددی معمول بوده ولی امروزه، گذشته از علوم غریبه (مانند طلسمات و غیره) استعمالِ آن تقریباً منحصر است به ساختنِ «مادّۀ تاریخ» و شماره گذاری مقدمه و فهرستِ کتاب در نزدِ بعضی. (دایره المعارف فارسی)
چون حرفِ آخر است ز ابجد گهِ سخن
وز راستی چو حرف نخستین ابجد است
(انوری)
ابجدِ خوبان به مکتب شیوۀ ناز است و او
با همه ناز از پی تعلیم ابجد میرود
(آذری اسفراینی، 183)
ای کاش اَب و جَد به سرِ ابجدش زند
کاین خط نه بر طریقۀ ابجد نوشته است
(آذری اسفراینی، 293)
در پی قولِ بد ایشان مپوی
لوحِ دل از ابجدِ شیطان بشوی
(کاتبی نیشابوری، 267)
من از شغل تو سرگردان شدم در ابجدِ دانش
تو در علم نظر هر دم نکات آموزتر باشی
(نظیری، 357)
عقلی که سرنوشت جهان است ابجدش
مشکل که سر بر آورد از خطِّ جام ما
(صائب، 376)
غرور حسن نداند گذشت پنداری
به لوحِ چهرۀ خود ابجدِ جمالش خواند
(طالب، 540)
تو طفل درس مکتبخانۀ جدّ و اَبِ خویشی
حساب جسم و جان و سرِّ ابجد را چه میفهمی
(نجیب، 480)
ای رگ گل ابجدی از دفترِ رنگینیت
مصرعِ شوخت جهانی را گلستان کرده بود
(بیدل، 295)
با آنکه ابجدِ پسری را نخوانده ای
خواهی شوی پدر نتوانی شدن مشو
(شهرت، 378)
✅ منبع: زرافشان، تألیف حمیدرضا قلیچ خانی، فرهنگ معاصر، ۱۳۹۲، ص ۱۰
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan