#نکته_کنکوری_۹۹
شاخص ( وابسته پیشین ) با تمام جزئیات ( قابل استفاده همه داوطلبان کنکور )
گروه اسمی از یک هسته و یک یا چند وابسته تشکیل می شود . وجود هسته اجباری و وجود وابسته اختیاری است . #شاخص یکی از انواع وابسته ها است که قبل از هسته می آید و گاهی هم البته بیشتر در زبان محاوره بعد از هسته قرار می گیرد .
شاخص ها عناوین و القابی هستند که بدون کسره و بدون فاصله کنار هسته ی گروه اسمی می آید . البته این کلمات خود می توانند به عنوان هسته ، مضاف الیه و وابسته ی مضاف الیه نیز به کار روند .
این عناوین و القاب عبارتند از :
دکتر . مهندس . استاد . آقا . خانم . امام . آیت الله . میرزا . سردار . دایی . برادر . خواهر و ...
واژه ی « دایی » را در نظر بگیرید و کارکردهای مختلف آن را در گروه های اسمی زیر ببینید :
۱- دایی این مطلب را به من گفت . ( هسته )
۲- دایی حسن این مطلب را به من گفت . ( شاخص )
۳- حسن دایی این مطلب را به من گفت . ( شاخص )
۴- سخن ِ دایی را با جان و دل شنیدم . ( مضاف الیه )
۵- سخن ِ دایی حسن را با جان و دل شنیدم . ( وابسته ی مضاف الیه / وابسته ی وابسته )
سوال مهمی که قابل طرح می باشد ، این است که آیا همیشه عناوین و القاب باید بدون نقش نمای اضافه به اول یک اسم ( هسته ) اضافه شوند تا شاخص به حساب آیند ؟!
گاهی بعضی از عناوین و القاب با نقش نمای اضافه به همراه اسم ( هسته ) می آیند و باید آنها را وابسته ی پیشین و شاخص به شمار آورد ؛ مانند واژه های « خانم » ، « آقا » ، « حضرت » و ...
به مثال های زیر دقت کنید :
۱- آقا احمدی ، معلّم ادبیات ما است . ( وابسته ی پیشین ؛ شاخص )
۲- آقا تشریف آوردند . ( هسته )
۳- سخن ِ آقا را شنیدیم . ( وابسته ی پسین ؛ مضاف الیه )
۴- سخن ِ آقا احمدی را شنیدیم . ( وابسته ی وابسته ؛ شاخص ِمضاف الیه )
حال ، مثال اول را به صورت زیر می توانیم بیان کنیم :
۶- آقای احمدی ، معلم ادبیات ما است . ( شاخص )
گروه اسمی اول در جمله ی شماره ی ۶ ، « آقای احمدی » است . واژه ی « آقا » هر چند با نقش نمای اضافه به واژه ی بعد اضافه شده است ، با این حال باید وابسته ی پیشین و شاخص به حساب آید ؛ چرا که در این جا هسته و رکن اصلی گروه اسمی ( نهاد ) ، « احمدی » است و کلمه ی « آقا » عنوان و لقب آن می باشد .
انواع شاخص از نظر گرفتن یا نگرفتن نقش نما
۱- اکثر عناوین و القابی که به عنوان شاخص به کار می روند ، بدون نقش نمای اضافه قبل از اسم می آیند ؛ مانند واژه های : دکتر . مهندس . استاد . شاه . سلطان . ملکه . شهربانو . امیر . خان . میرزا . قاضی . بازرس . سپهبد . سردار . تیمسار . سرهنگ . سرجوخه . شهید . امام . امام زاده . حاج آقا . حاج خانم . حاجی . کربلایی . مشهدی . شیخ . ملّا . آیت الله . بابا . ننه . خاله . دایی . عمو . زن عمو . زن دایی . پسر عمو . ژسر دایی . دختر خاله و ...
۲- واژه هایی که بیشتر اوقات بدون نقش نمای اضافه به هسته وابسته می شوند امّا گاهی هم نقش نمای اضافه می گیرند و می توانند به عنوان شاخص به کار روند . مانند واژه های : آقا . خانم . علامه و ...
* آقا احمدی تشریف آوردند . * آقایِ احمدی تشریف آوردند .
۳- بعضی از عناوین و القاب هم همیشه با نقش نمای اضافه به هسته وابسته می شوند و شاخص می باشند . مانند واژه ی : حضرت
* حضرت ِ علی ، کم گویی را نشانه ی دانایی می دانند .
چند نکته ی دیگر در باب شاخص
۱- گاهی شاخص ها بدون فاصله بعد از اسم ( هسته ) می آیند :
* علی آقا مرد بسیار فهمیده ای است .
۲- گاهی دو شاخص با یک اسم همراه می شوند :
* شهید دکتر چمران اسوه ی مقاومت و پایداری است .
نتیجه گیری :
در مباحث دستور زبان همانند قواعد ریاضی قاعده ی دو دو تا چهار تا وجود ندارد . به این معنی که گاهی یک حکم کلی در مورد یک مسئله مطرح می شود ولی استثنا هم وجود دارد که متأسفانه همکاران عزیز بدون توجه به این نکته سعی می کنند تمام موارد استثنایی را با انواع توجیه و استدلال تحت عنوان همان قاعده ی کلی بگنجانند .
بنابراین درست است که طبق تعریف کتاب زبان فارسی دبیرستان ، شاخص ها بدون نقش نمای اشافه به هسته وابسته
می شوند ؛ امّا گاهی ممکن است این کلمات نقش نما هم بگیرند ولی باز هم به عنوان لقب و وابسته ی کلمه ی بعدی به حساب بیایند.
- عقیل پورخلیلی
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan