‍ ✳️پرندگان اساطیری دیوان حافظ

❇️ حافظ به راستی حافظۀ ماست و شعرش بیت الغزل معرفت، وامداری حافظ از فرهنگ ایران کهن را در سراسر شعرش می توان دید. در این نوشتار بسیار کوتاه به نقش پرندگان اساطیری در شعر او پرداخته شده است.

ادبیات فارسی آئینۀ فرهنگ ایرانی است، چرا که مسائل فرهنگی با سروده شدن در زمان خویش، مانایی بیشتری می‌یابند و با گذر زمان به عنوان مواد خام پژوهش های تاریخی ارزش خود را روشنتر می‌سازند. اما بهره گیری از اسطوره‌ها و مصداق‌های اسطوره‌ای در شعر برخی شاعران به نوعی  یادآوری داشته‌های فرهنگی یک ملت است. اسطوره‌هایی که مرز میان افسانه و تاریخ است، دراین مرز گاه افسانه‌ها پر رنگترند و گاه رگه‌هایی از تاریخ خودنمایی می کنند.

با سرایش شاهنامه فردوسی اسطوره‌های ایران کهن، زنده‌تر و زایاتر از پیش دوباره به میان مردم راه می‌یابند و شاعران دیگر نیز برای بیان احساسات خود و حتی برای بیان خواسته‌های سیاسی و اجتماعی خود از آنها بهره گرفته‌اند. ولی تفاوت‌هایی که در نوع نگاه هر شاعر به این اسطوره‌ها وجود دارد سبب شده است چهره‌های گوناگونی از این اسطوره‌ها را شاهد باشیم که برخی از آنها با اسطورۀ مبدا کاملاً متفاوتند.

شعر حافظ اما از نوع دیگری است، حافظی  که «حافظۀ ماست» نگاهی ویژه به فرهنگ و تاریخ ایران کهن دارد، ... در سختی‌ها دستگیر شدن لطف تهمتن را می‌طلبد، گاه در تلاش است با یادآوری و بر جسته کردن اسطوره ها شکوه ایران کهن را بیان کند. اما ویژگی اصلی این نوع نگاه این است که حافظ برای بیان آرمانهای سیاسی و اجتماعی خود و بر ای ترسیم آرمانشهرش از این اسطوره‌ها سود می‌جوید. گرچه می‌توان گفت واژه واژۀ شعر او در خدمت هرچه بهتر به تصویر کشیدن این آرمانشهر است.

چنانگه درباره پرندگان نیز شاهد این نوع نگاه هستیم، او بارها از واژۀ «مرغ » استفاده کرده، گاه ترکیب‌هایی آفریده ویا ترکیب های رایج را به کاربرده است، ترکیب هایی چون مرغ دل، مرغ روح، مرغ فکر، مرغ وصل، مرغ خوشخوان و... را در شعر حافظ به فراوانی می‌توان دید.

حافظ نام پرندگانی چون باز و شهباز و شاهین، تذرو، کبک، طوطی، بلبل، هزار، عندلیب، هدهد، هما، و سیمرغ را در اشعارش به کار برده است. گاه نام پرندگانی را که کمتر متداول  بوده نیز در شعر او می‌توان دید؛ مانند «باشه» که دیگر شاعران شاید کمتر به آن توجه داشته‌اند. در برهان قاطع درباره باشه آمده است: «بروزن ماشه جانوریست شکاری از جنس زرد چشم و کوچکتر از باز باشد و معرب آن باشق است. » این پرنده که کمی کوچکتر از باز است پرندگان کوچک را شکار می‌کند و کمتر از بلندپروازی های باز برخوردار است.  شاعر می‌کوشد برای بیان جایگاه خود با کنایه از این پرندگان سود جوید و خود را چون باز سفید معرفی می‌کند که فریب ظواهر را نمی‌خورد و در پی صید حقیر نمی‌رود:

« به تاج هدهدم از ره مبر که باز سفید/ چو باشه در پی هر صید مختصر نرود» ( 216/10 )

*⃣ هما و سیمرغ /عنقا، که بارها در دیوان حافظ به نام آن ها بر می خوریم، هر بار نمودار یکی از صفات این پرندگان اسطوره‌ای هستند:

◀️ هُما:

در فرهنگ عمید درباره این مرغ آمده است : «  «پ ه: humak» همای مرغ خوب یا فرخنده، مرغی نظیر شاهین و دارای جثۀ بزرگ که خوراکش استخوان است و قدما می‌پنداشتند سایه‌اش بر سر هر که بیفتد به سعادت و کامرانی خواهد رسید. در میمنت و سعادت به او مثل می زنند. » در برهان قاطع نیز به استخوان خوردن هما اشاره شده است. حافظ نیز در بیتی به این مضمون اشاره دارد:

« همایی چون تو عالی قدر حرص ِ استخوان تا کی /  دریغ آن سایۀ همت که بر نااهل افگندی »( 429/6)

فرّ هما که سبب شده این مرغ سایه بر هرکس بیفکند سعادت و خوشبختی را برای او به ارمغان آورد، نیز در اشعار حافظ به چشم می خورد:

  محترم دار دلم کاین مگس قندپرست / تا هواگیر تو شد فرّ همایی دارد » ( 120/4)

اما در دیوان حافظ شاید آنچه بیش از هرچیز از حالات و صفات این پرنده حکایت دارد؛ سایه خوش یمن ِ آن است که در ایران باستان نیز مورد توجه بوده است . یکی از نشانه های فرّه پادشاهی این بوده که پرنده سعادت (هما) بر شانۀ فردی بنشیند ودیری نمی‌گذشت که او را به پادشاهی می‌رساند. چنین مضمونی را در «کارنامه اردشیر بابکان» می‌توان یافت. در این بیت یاری جستن از سایۀ خجستۀ هما را آورده است:

« سایه طایر کم حوصله کاری نکند / طلب از  سایۀ میمون همایی بکنیم »(367/7)

حافظ حتی برای بیان صفات نیک زلف معشوق که چون همایی بر سرش سایه انداخته از این مضمون سود جسته است:

« همای زلف شاهین شهپرت را / دل شاهان عالم زیر پر باد » (99/2)

✍ناهید زندی‌صادق
کارشناسی ارشد ایران‌شناسی

‌‌@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan