« وجود نفت» یا «نبود حکمرانی»؛ ريشه گرفتاري ما در كجاست ؟
این تصویری از اكتشاف و نخستين فوران نفت در ایران دوره قاجاریه است. این روزها که صادرات نفت ما به دلیل تحریم ها و كرونا، به حداقل رسیده ، زمان مناسبی است که دوباره از خودمان بپرسیم آیا همه گرفتاری های ما از نفت است و اگر نفت نبود، ما واقعا کشور توسعه يافته و خوشبختي بودیم؟
ویلیام ناکس دارسی در ۱۹۰۱ میلادی و با پرداخت مبلغی به مظفرالدین شاه و دربار، امتیاز اکتشاف نفت در ایران را گرفت.
اما 2 سال جستجوی او برای نفت در قصرشیرین و رامهرمز به جایی نرسید. سرمایه شرکت در حال افول بود و دستور داد تا تجهیزات را جمع کنند و به انگلستان برگردند. جورج برنارد رینولدزمهندسی حفاری که از این بابت احساس سرشکستگی می کرد پیشنهاد داد تا عملیات اکتشاف فقط چند ماه در مسجد سلیمان ادامه یابد.
حفاری در مسجد سلیمان هم بی نتیجه بود و تقریبا همگی از پیدا کردن نفت در ایران ناامید شده بودند که ناگهان در ساعت چهار صبح روز پنجم خرداد ماه ۱۲۸۷ خورشیدی برابر با ۲۶ ماه مه ۱۹۰۸ میلادی، مته حفاری از ضخامت زمینی به قطر ۳۰۰ متر عبور کرد و آخرین ضربه خود را به صخره عظیمی که روی منبع نفت قرار داشت فرود آورد، در نتیجه در عمق ۱۱۸۰ پا (۳۶۰ متری) نفت با فشار زیادی تا ۵۰ پا (۱۵ متر) بالاتر از نوک دکل حفاری فوران کرد.
این آغاز داستان نفت در خاورمیانه بود که شکل و شمایل این منطقه را تغییر داد.. خیلی ها نفت را عامل شکل گیری اقتصاد رانتی و حکومت های غیر پاسخگو در ایران دانسته و از آن با عنوان« بلای سیاه» یاد کرده اند . اما این حرف چندان عالمانه نیست و هیچ کدام از این انتقادها به ماهیت نفت مربوط نمی شود
اقتصاد رانتی در ایران محصول نفت نیست. در قبل از پیدایش نفت هم حکومت های ایرانی با در اختیار گرفتن آب و زمین و استقرار سیستم تیول داری و باج گیری سلطه آمرانه ای را بر جامعه تحمیل کردند که به استبداد شرقی و شیوه تولید آسیایی معروف شد.
نفت یک ثروت طبیعی است که می تواند در جهت و خدمت توسعه صنعت، اقتصاد، رفاه عمومی و حتی رشد دموکراسی قرار بگیرد. همین دولت هاي عربی حاشيه خليج فارس که روزگاری به نادرست مایه تمسخر ما بوده اند يا آنها را دست كم گرفته بوديم، اکنون شیوه بهره گیری از نفت برای رفاه عمومی را به درستي فراگرفته و عنقریب وارد فاز تازه ای از توسعه صنایع نوین خواهند شد۰
مشکل ما در حکمرانی است. نفت را بهانه و بدنام نکنیم. یقین بدارید که اگر همین اصطلاحا «بلای سیاه» نبود، روزگار ما از این هم سیاه تر بود!
✅ @karkhone