✳️ کوزه نمادی در رباعیات خیام
✳️بخش : دوم ( پایانی )
❇️ یکی از دلایل گرایش خیام به استفاده از موتیف کوزه را، آشنا بودن ذهن خیام با تصویر کوزه و کارگاه‌های کوزه گری دانست. از میان حفریات انجام شده در نیشابور ظرفهای سفالینی مربوط به سده چهارم و پنجم به دست آمده که این ظروف ویژگی‌های صنعتی و زیبایی مخصوصی دارند. با توجه به زیبایی و ظریفکاريهای موجود در این ظروف میتوان چنین استنباط کرد که کوزه های سفالین نیشابور ، بهترین مراکز سفالسازی ایران بوده است وجود تعداد زیادی کارگاه کوزه گری در شهر خیام بر سر هر کوی و گذرو نیز به کار بردن ظروف سفالین و کاشی به تعداد فراوان در همۀ خانه ها به ویژه برای پروردن، نگهداشتن و سپس نوشیدن یا خوردن شراب، خیام را پیوسته با مظهری از اضمحلال بدن و استحاله جسم روبه رو میکرده است (اسلامی ندوشن) وجود کارگاه های کوزه گری در عصر خیام این تصویر را به نمادی آشنا براي مخاطب آن روزگار تبدیل کرده بود؛ چرا که نماد در اصل چیزی است برگرفته از جهان شناخته شده و قابل دریافت از طریق حواس که به چیزي از جهان ناشناخته و غیر محسوس، یا به مفهومی جز مفهوم مستقیم و متعارف خود اشاره میکند. (پورنامداریان)
از سوی دیگر شاید بتوان گفت که خیام در انتخاب نماد کوزه تا حدی نیز تحت تأثیر ناخودآگاه خویش بوده است؛ تکرار نظام کوزه و کوزه گری در زندگی خیام باعث انتخاب این نماد از طریق ناخودآگاه او شده است. همچنین از آنجا که خیام «قاری قرآن» بوده ، ذهنی با قرآن آمیخته داشته است (زرین کوب) ازین رو در گزینش نماد کوزه به شکل خودآگاه یا ناخودآگاه تحت تأثیر آیاتی از این قبیل بوده است: «خَلَقَ الْأَنسانَ من صلْصالِ ِ کَالْفَخَّارِ: انسان را خدا از صلصال مانند گل کوزه گران آفرید» (الرحمن: 14)
در گذشته بعضی اقوام ایرانی زمین را "مادر موجودات " میدانستند و بر این باور بودند که انسانی که از خاك (مادر) پدید آمده است بعد از مرگ باید دوباره به خاك باز گردانده شود. ایشان اجساد را به جز دفن کردن در خاك، که شیوه معمول بوده است، به صورت جنین در خمره هایی سفالین دفن میکردند.
آنها خمره ها را همان زهدان مادر دانسته، مرده را در حالت جنینی قرار میدادند؛ زیرا اعتقاد داشتند که مردگان پس از مرگ دوباره متولد میشوند. در هزاره چهارم پیش از میلاد نیز خمره را نماد زهدان و بازگشت به اصل میدانستند. همچنین در فرهنگ نمادها چنین آمده که اولین مفهوم نماد کوزه و ظرفهای سفالین از طریق هم ذات پنداری آن با زهدان و رحم مادر است. چنین به نظر میرسد که نماد کوزه در رباعیات خیام گاه یادآور باورهای اسطورهایی است که خمره را نماد بازگشت به اصل میدانستند.
❇️ منابع:
شفیعی کدکنی - رستاخیز کلمات
صادق هدایت - ترانه های خیام
اسلامی ندوشن - نیشابور و خیام
پورنامداریان - رمز و داستانهای رمزی در ادب فارسی
زرین کوب- با کاروان حله
رضایی - آیین های تدفین
❇️ به کوشش : خانم رویا مسبوق
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
✳️بخش : دوم ( پایانی )
❇️ یکی از دلایل گرایش خیام به استفاده از موتیف کوزه را، آشنا بودن ذهن خیام با تصویر کوزه و کارگاه‌های کوزه گری دانست. از میان حفریات انجام شده در نیشابور ظرفهای سفالینی مربوط به سده چهارم و پنجم به دست آمده که این ظروف ویژگی‌های صنعتی و زیبایی مخصوصی دارند. با توجه به زیبایی و ظریفکاريهای موجود در این ظروف میتوان چنین استنباط کرد که کوزه های سفالین نیشابور ، بهترین مراکز سفالسازی ایران بوده است وجود تعداد زیادی کارگاه کوزه گری در شهر خیام بر سر هر کوی و گذرو نیز به کار بردن ظروف سفالین و کاشی به تعداد فراوان در همۀ خانه ها به ویژه برای پروردن، نگهداشتن و سپس نوشیدن یا خوردن شراب، خیام را پیوسته با مظهری از اضمحلال بدن و استحاله جسم روبه رو میکرده است (اسلامی ندوشن) وجود کارگاه های کوزه گری در عصر خیام این تصویر را به نمادی آشنا براي مخاطب آن روزگار تبدیل کرده بود؛ چرا که نماد در اصل چیزی است برگرفته از جهان شناخته شده و قابل دریافت از طریق حواس که به چیزي از جهان ناشناخته و غیر محسوس، یا به مفهومی جز مفهوم مستقیم و متعارف خود اشاره میکند. (پورنامداریان)
از سوی دیگر شاید بتوان گفت که خیام در انتخاب نماد کوزه تا حدی نیز تحت تأثیر ناخودآگاه خویش بوده است؛ تکرار نظام کوزه و کوزه گری در زندگی خیام باعث انتخاب این نماد از طریق ناخودآگاه او شده است. همچنین از آنجا که خیام «قاری قرآن» بوده ، ذهنی با قرآن آمیخته داشته است (زرین کوب) ازین رو در گزینش نماد کوزه به شکل خودآگاه یا ناخودآگاه تحت تأثیر آیاتی از این قبیل بوده است: «خَلَقَ الْأَنسانَ من صلْصالِ ِ کَالْفَخَّارِ: انسان را خدا از صلصال مانند گل کوزه گران آفرید» (الرحمن: 14)
در گذشته بعضی اقوام ایرانی زمین را "مادر موجودات " میدانستند و بر این باور بودند که انسانی که از خاك (مادر) پدید آمده است بعد از مرگ باید دوباره به خاك باز گردانده شود. ایشان اجساد را به جز دفن کردن در خاك، که شیوه معمول بوده است، به صورت جنین در خمره هایی سفالین دفن میکردند.
آنها خمره ها را همان زهدان مادر دانسته، مرده را در حالت جنینی قرار میدادند؛ زیرا اعتقاد داشتند که مردگان پس از مرگ دوباره متولد میشوند. در هزاره چهارم پیش از میلاد نیز خمره را نماد زهدان و بازگشت به اصل میدانستند. همچنین در فرهنگ نمادها چنین آمده که اولین مفهوم نماد کوزه و ظرفهای سفالین از طریق هم ذات پنداری آن با زهدان و رحم مادر است. چنین به نظر میرسد که نماد کوزه در رباعیات خیام گاه یادآور باورهای اسطورهایی است که خمره را نماد بازگشت به اصل میدانستند.
❇️ منابع:
شفیعی کدکنی - رستاخیز کلمات
صادق هدایت - ترانه های خیام
اسلامی ندوشن - نیشابور و خیام
پورنامداریان - رمز و داستانهای رمزی در ادب فارسی
زرین کوب- با کاروان حله
رضایی - آیین های تدفین
❇️ به کوشش : خانم رویا مسبوق
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment