شعر فارسی در مسافت باران
مضمون باران در شعر و ادب فارسی
قدمتی هزار ساله دارد،یعنی با آغاز سبک شعر خراسانی که شاعر با هنروری هرچه تمام تر به توصیف آن می پردازد.رودکی،سلطان شاعران دوران،در شعر بهاریه ی خود از حضور ابر،و گریه ی آن همانند مردی سوگوار و ربط آن به ریزش قطرات باران به زیبایی هرچه تمام تر می سراید:
چرخ بزرگوار یکی لشکری بکرد
لشکرش ابر تیره و باد صبا نقیب
آن ابر بین که گرید چون مرد سوگوار!
و آن رعد بین که نالد چون عاشق کئیب!
باران مشک بوی ببارید نو به نو
وز برف برکشید یکی حلّه ی قصیب
یا منوچهری دامغانی،شاعر عاشق طبیعت و گل و گیاه،
هنگامه ی اردیبهشت،بارش باران بهاری را به تاختن اسب سیاه مانند نموده و می سراید:
ابر بهاری ز دور،اسب برانگیخته
وز سُمِ اسبِ سیاه،لؤلؤ تر ریخته
و یک دور هرمنوتیک به رودکی که در شعری حسرت بار از هِشتن ایام خوش جوانی،در توصیف دندان خود آن را به قطرات باران تشبیه می کند:
سپید سیم رده بود و دُرّ و مرجان بود
ستاره سحری بود و قطره های باران بود
صنعت تشبیه در شعر سبک عراقی نیز دست مایه ی شاعرانی چون سعدی
می شود آن جا که می خواهد از وفور نعمت خداوندی سخن بگوید؛چاره ای ندارد جز آن که رحمت الهی را به باران تشبیه کند:«باران رحمت بی حسابش همه را رسیده و خوان نعمت بی دریغش همه جا کشیده»
و یا خواجه عبدالله انصاری(ق.5) پیر هرات،استاد مناجات نامه،اعمال ابنای بشر را به کِشته ها و رحمت خداوندی را نیز چون بارانی شبیه می کند و
می گوید:«الهی، در دل های ما جز تخم محبت خود مکار و بر تن و جان های ما جز الطاف و مرحمت خود منگار و بر کِشته های ما جز باران رحمت خود مبار!»
باران،گاهی در عین کوچک بودن این استعداد را دارد که تبدیل به مرواریدی باشکوه شود،ولی شرط آن است که دلیری کند و به دریا بپیوندد:
گرچه آب است قطره ی باران
چون به دریا رسد گَهَر گردد
البته باران با همه ی زیبایی و طراوت خود می تواند تداعی کننده لحظات سخت و خونین هم باشد،آن جا که فردوسی،
خداوندگار حماسه در شاهنامه در توصیف رزمگاه نبرد چنین
می سراید:
ز باران زوبین و باران تیر
زمین شد ز خون،چون یکی آب گیر
گاهی حادث می شود که شاعری در شعری حزن انگیز و در بیان فراق یاران،خونِ دیده ی خود را همچون سیل بهاری تشبیه کرده و می سراید:
غم و اندوه خون گشته مرا زهجر یاران
دیده،زین غم شده چون سیل بهاران
دیده گر دست به من زنند می ریزد
اشک مانند درخت های باران دیده
سعدی شیرازی هم در غزلی اغراق آمیز،اجازه می خواهد در روز وداع یاران چون ابر بهاری بگرید تا سنگ به گریه آید:
بگذار تا بگریم چون ابر در بهاران
کز سنگ ناله خیزد روز وداع یاران
وی در همین راستا فضای بیش تری به حال و هوای باران می دهد و می گوید:
با ساربان بگویید احوال آب چشمم
تا بر شتر نبندد مَحمِل،به روز باران
گاهی ریزش باران نمادی از عشق آسمان به زمین است اما تماشای آن چشمی شسته می طلبد و جور دیگر دیدن می خواهد.آن جایی که آدمیان به تمامی پای در گِل می شدند و لابد تلاش می نمودند تا بتوانند خودشان را از آن رهایی دهند،چنان چه پای طاووس عارفان،بایزید بسطامی در عشق بود و از آن لذت فراوان می برد! در تذکره الاولیا،عطار،این صحنه ی هیجان انگیز را این طور به تصویر کشیده است:
«به صحرا شدم،عشق باریده بود؛چندان که پای مردمان در
گِل می شد،پای من در عشق بود!»
تصاویر بارش باران در نثر،مِن باب مثال آن جاهایی که:«باران خودش را به شیشه می کوبید»،«آسمان غرید و باران گرفت،بعد بغضم ترکید،گریه ام گرفت»
یا در آغاز داستان"گیله مرد"،بزرگ علوی،با فضاسازی ای بدیع،عناصر طبیعت را به جان هم می اندازد و می نویسد:
«باران هنگامه کرده بود.
باد چنگ می انداخت و می خواست زمین را از جا بکند.درختان کهن به جان یکدیگر افتاده بودند.غرش باد آوازهای خاموشی را افسار گسیخته کرده بود.:
"رشته های باران،آسمان تیره را به زمین گل آلود می دوخت.
نهرها طغیان کرده و آب ها از هر طرف جاری بود.دو مأمور، تفنگ به دست،گیله مرد را به فومن می بردند...»
و چه زیباست است آن هنگام که به قول سهراب،باران ببارد و زیر باران بروی و تن و جان را زیر قطرات باران شستوشو دهی:
چترها را باید بست
زیر باران باید رفت
فکر را،خاطره را،زیر باران باید برد
با همه ی مردم شهر،زیر باران باید رفت
دوست را،زیر باران باید دید
عشق را،زیر باران باید جست
زیر باران باید چیز نوشت، حرف زد،نیلوفر کاشت
زندگی تر شدن پی درپی/ زندگی آب تنی کردن در حوضچه ی اکنون است!
رَخت ها را بِکَنیم/آب در یک قدمی است!
محمّد عزیززاده
کانال : طعم ادبیات
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan