ثروت ملل

| آدام اسمیت
/ حسین رجب‌پور

کتاب «ثروت ملل» آدام اسمیت پدر علم اقتصاد، از آن دست کتاب‌ها است که از فرط شهرت و تاثیرگذاری، بسیار به آن ارجاع داده می‌شود اما کمتر مورد مطالعه قرار گرفته است. بخشی از این کتاب در ایران در سال 1357 توسط سیروس ابراهیم زاده ترجمه شده (البته ترجمه 3 کتاب از 5 کتاب آن) است. در ادامه، دو برداشت کوتاه از کتاب را در دو مطلب ارائه داده ام.

در نگاه اسمیت، بجای آنکه ذخیره طلا و نقره منشاء ثروت باشد، میزان تولیدات سالانه یا بهتر، توانایی کار مولد جامعه است که تعیین کننده ثروت و رفاه یک جامعه است.

آدام اسمیت، میزان مولد بودن کار را تابع بهره وری آن می‌داند و تقسیم کار را که از طریق آن تخصصی شدن شکل گرفته و موجب افزایش بهره وری می شود منشاء ثروت ملل معرفی می‌کند. مشاهده اسمیت از فرایند تولید در کارخانه سنجاق سازی مشهورتر از آن است که نیاز به توضیح داشته باشد.

اسمیت، جهش بهره وری را بیشتر در صنعت می بیند، چرا که در صنعت، اهمیت بهره وری بیشتر می‌شود. می‌توان ماشین آلات بهتری را برای ساده تر کردن کار اختراع کرد. وی تاکید دارد که بیشتر ابداعات و اختراعات هم توسط کارگران انجام شده چون « هرکدام از آنها در یک کار معین مشغول هستند، طبیعی است فکر خود را متوجه روشهایی کرده اند که با آن کار ساده تر و آسانتر شود.» مثال‌های او از ابداعات مربوط به ماشین بخار خیره کننده است.

از نظر اسمیت، انسان برخلاف حیوانات، موجودی است که برای تامین نیازهای خود به دیگران وابسته است. تامین همه نیازها توسط خود فرد بسیار طاقت فرسا است، بنابراین او به کمک برادران (هم نوع) خود نیازمند است. اما اینجا او به خیرخواهی آنها تکیه نمی کند، بلکه به خودخواهی آن‌ها تکیه می‌کند و مبادله از همینجا شکل می‌گیرد. چیزی در عوض چیزی دیگر، یا تاخت زدن. به عبارت مشهور وی: «حس خیرخواهی و بشر دوستی گوشت فروش، آبجوساز، و نانوا نیست که غذای ما را تامین میکند، بلکه توجه آنها به نفع خودشان است که موجب این کار می شود. ما از صفات انسانی آنان سخن نمی‌گوئیم، بلکه از خودخواهی آنان است، و از نیازهای خود با آنان سخنی به میان نمی آوریم بلکه از مزایایی که از این مبادله نصیبشان خواهد شد برایشان برمیشمریم»

البته میل به تاخت زدن تابع بهره وری متفاوت افراد است، هر کس می‌تواند در کاری متخصص شود و بهتر از دیگران آن کار را انجام دهد و مازاد محصول خود را با دیگران معاوضه کرده یا تاخت بزند. البته در نظر اسمیت، این تخصص تابعی از آموزش و تربیت است، نه لزوماً استعداد و توانایی ذاتی. اسمیت به تفاوت‌ها بر مبنای رویکرد روشنگری می‌نگرد و معتقد است آموزش مساوی می‌تواند منشاء بهره وری مساوی شود. همچنین در نگاه اسمیت، خط مشی‌های انحصاری یا رقابت بیش از حد می‌تواند این معجزه تقسیم کار را تضعیف کند.

از نظر اسمیت، رشد رفاه و ثروت جامعه، بتدریج از طریق رخنه به پایین، همه جامعه از جمله کارگران را هم منتفع خواهد کرد. بنابراین در مجموع، در نگاه اول، اسمیت اجزاء مشهور دکترین لیبرالیسم کلاسیک و رهیافت رشدگرا به توسعه را در کار خود ارائه می‌دهد. اما نگاه دومی هم در کار است.


ادامه مطلب

✅ @karkhone