«خواب زن چپ است» یا «خواب ظن چپ است»؟
در سالهای اخیر برخی کوشیدهاند از ناپسندی مَثَلِ «خواب زن چپ است» بکاهند و اینگونه القا کنند که در اینجا «ظن» درست است و نه «زن».
برای بررسی این ادعا، نخست به لغتنامه و نیز منابع مربوط به مَثَلهای فارسی مراجعه میکنیم. این مَثَل ذیل مدخلهای «چپ» و «زن» در لغتنامه آمدهاست:
«چپ بودن خواب زن: کنایه است از خلاف شدن آنچه زن در خواب بیند. و در اصطلاح عامه، چون خواهند به کسی گویند که آنچه تو میپنداری یا میاندیشی برخلاف آن واقع خواهد شد یا آنچه تو آرزو داری عکس آن بهوقوع خواهد پیوست، گویند: خواب زن چپ است؛ یعنی پندار تو مطابق واقع نیست یا آنچه روی دهد عکس مراد و مقصود توست» (لغتنامه، ذیل چپ).
«خواب زن چپ است: یعنی اگر خواب بد دیده است، تعبیرش، برخلاف، خوب خواهد بود» (لغتنامه، ذیل خواب).
در امثال و حِکَم چنین آمدهاست:
«خواب زن چپ است: گزارۀ رؤیاهای بد زن نیک و میمون باشد» (علیاکبر دهخدا، امثال و حِکَم، ج ٢، ص ٧۴٨). محمد دبیرسیاقی این مَثَل را با همین املا در گزیدۀ امثال و حکم (ص ٧۴) آوردهاست.
صادق هدایت در نیرنگستان (ص ۶۶) به این مَثَل اشاره کردهاست: «خواب زن چپ است».
حسن ذوالفقاری و علیاکبر شیری نیز در باورهای عامیانۀ مردم ایران (ص ۵٣٣) آوردهاند: «خواب زنان را اصلی نیست، مگر زنی که مؤمنه باشد».
این مَثَل در قوچان و بیرجند نیز رایج است:
ـ میگویند «خواب زن چپ است» (یعنی باید وارونه تعبیر شود) (رمضانعلی شاکری، اترکنامه، تاریخ جامع قوچان، ص ۴١٣).
ـ خواب زن معکوس است (جمال رضایی، بیرجندنامه، بیرجند در آغاز سدۀ چهاردهم خورشیدی، ص ۶٣٣).
مولوی ارزش خواب زنان را کمتر از خواب مردان دانستهاست:
ـ قرن ٧: خواب زن کمتر ز خواب مرد دان / از پی نقصان عقل و ضعف جان (مولوی، مثنوی معنوی، چاپ حسن لاهوتی، دفتر ۶، ص ۴٣٢٠، از درج).
این مثل به آثار معاصر فارسی هم راه یافتهاست:
ـ خواب زن واضح است که چپ است (سیمین دانشور، سووشون، ص ٢۴١).
ـ رضا جان، میگویند «خواب زن چپ است» (مرتضی مشیر، خاطراتی از الهیار صالح، ص ٢٧).
ـ رؤیایم را برایش تعریف کردم. لب تختخوابم نشست و کوشید که مرا آرام بکند: «خواب زن چپ است» (آذر آریانپور، پشت دیوارهای بلند: از کاخ تا زندان، ص ٢۵۶).
در سال ١٣٨٣ کتابی با عنوان «چرا خواب زن چپ است؟ مجموعۀ مقالات و گفتوگوها» به کوشش ناهید توسلی (نشر قطره) منتشر شدهاست.
کوتاه آنکه این مَثَل هیچگاه بهصورت «خواب ظن چپ است» بهکار نرفته و صورت اخیر بر پایهای استوار نیست.
- فرهاد قربانزاده
@azvirayesh@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan