اما هنگامیکه به این وضع کنترل گسترده بنگاهها میرسیم، اقتصاد بازار جای خود را به نظام اقتصاد برنامهریزیشده یا سوسیالیسم داده است؛ البته سوسیالیسم آلمانی یا الگوی نازی آن، نه سوسیالیسمی که مثلاً در روسیه وجود داشت و در آن دولت همه کارخانهها را بیفاصله مدیریت میکرد.
❃ آنچه که ادعا میشد که موفقیت آلمانیها در کنترل قیمتها است، افراد بیشماری را به خود جذب کرد. این افراد میگفتند که تنها باید به اندازه نازیها درندهخو و بیرحم باشید تا در کنترل قیمتها موفق شوید. آنچه این افراد (که میخواستند به شیوه خود نازیها به جنگ با آنها روند) درک نمیکردند، این بود که نازیها کنترل قیمتها را بر جامعه استوار بر بازار تحمیل نکردند، بلکه یک نظام سوسیالیستی کامل و جامعهای توتالیتر را بنیاد گذاشتند.
❃ اگر کنترل قیمتها تنها به برخی کالاها محدود شود، با هدف خود در تناقض خواهد بود. این فرآیند در اقتصاد بازار نمیتواند به گونهای رضایتآمیز کار کند. اگر دولت از این ناکامی نتیجه نگیرد که باید همه تلاشهایش را برای کنترل قیمتها کنار بگذارد، هر چه بیشتر در این راه پیش خواهد رفت و برنامهریزی همهجانبه سوسیالیستی را به جای اقتصاد بازار خواهد نشاند.
❃ تولید میتواند یا مستقیماً به میانجی قیمتهایی هدایت شود که در بازار و در اثر خرید عامه مردم یا خودداری آنها از خرید تعیین میشوند یا میتواند از سوی هیات متمرکز دولتی مدیریت تولید جهتدهی شود. هیچ راهحل سومی وجود ندارد. امکان وجود هیچ نظام اجتماعی دیگری نیست که نه اقتصاد بازار باشد و نه سوسیالیسم. کنترل دولت تنها بر بخشی از قیمتها به وضعیتی میانجامد که همه بیهیچ استثنایی آن را احمقانه و در تناقض با هدف خود میپندارند. نتیجه گریزناپذیر این شرایط، آشوب و آشفتگیهای اجتماعی است. این نکتهای است که وقتی اقتصاددانان به قانون اقتصادی اشاره میکنند و میگویند که دخالتگرایی ناقض قانون اقتصادی است، در سر دارند.
❃ در اقتصاد بازار، مصرفکنندگان تفوق دارند. خرید یا خودداری از خرید از سوی آنها دستآخر تعیین میکند که کارآفرینان چه چیزی را به چه مقدار و با چه کیفیتی تولید کنند. این رفتار آنها قیمت کالاهای مصرفی را مستقیما و قیمت تمام کالاهای تولیدی یا به بیان دیگر، نیروی کار و عوامل مادی تولید را به شکل غیرمستقیم تعیین میکند. مایه پیدایی سود و زیان و شکلگیری نرخ بهره میشود. درآمد یکایک افراد را مشخص میسازد. نقطه کانونی اقتصاد بازار، بازار یا به بیان دیگر فرآیند شکلگیری قیمت کالاها، نرخ دستمزدها و نرخهای بهره و مشتقات آنها یعنی سود و زیان است. بازار، همه تولیدکنندگان را در برابر مصرفکنندگان مسئول میسازد. این وابستگی مصرفکنندگان با کارآفرینان، صاحبان سرمایه و کشاورزان، مستقیم است و با افرادی که برای کسب دستمزد و حقوق کار میکنند، غیرمستقیم. بازار میان تلاشهای همه افراد درگیر در ارضای نیازهای مصرفکنندگان و خواستههای مصرفکنندگان، یعنی آنهایی که برایشان تولید میکنند، سازگاری پدید میآورد. تولید را پیرو مصرف میکند.