علائق مجاز در شعر فارسی
▪ - ممکن است در مثال ها مجاز هایی غیر از مجاز های مشخص شده وجود داشته باشد ولی بخاطر مطابقت با عنوان فقط به همان مورد اشاره شده است
▪ - ممکن است مصداق ها تحت علاقه های دیگری غیر از علاقه های ذکر شده قرار بگیرند و مجازی با علاقه های گوناگون قابل بررسی باشد
👈 ۱ - محلیّت ( محل وحال - ذکر محل و اراده حال )
¤ - ( سر ) آن ندارد امشب که برآید آفتابی
چه خیال ها گذر کرد و گذر نکرد خوابی
👈 ۲ - حالیّت ( حال و محل - ذکر حال و اراده محل )
¤ - ( ریگ ) آموی و درشتی های او
زیر پایم پرنیان آید همی
☆ - ریگ = ریگزار
👈 ۳ - ظرفیّت ( ظرف و مظروف - ذکر ظرف و اراده مظروف )
¤ - ما در ( پیاله ) عکس رخ یار دیده ایم
ای بی خبر ز لذت شرب مدام ما
👈 ۴ - مظروفیّت ( مظروف و ظرف - ذکر مظروف و اراده ظرف )
¤ - گل در بر و( می ) درکف و معشوق به کام است
سلطان جهانم به چنین روز غلام است
👈 ۵ - کلیّت ( کل و جزء - ذکر کل واراده جزء )
¤ - سپید شد چو درخت شکوفه دار (سر)م
وزین درخت همین میوه غم است برم
👈 ۶ - جزئیّت ( جزء و کل - ذکر جزء و اراده کل )
¤ - به یاد روی شیرین ( بیت ) می گفت
چو آتش تیشه می زد کوه می سفت
👈 ۷ - سببیّت ( علیّت - ذکر سبب و اراده مسبّب )
¤ - ای زخود گشته ( سیر ) جوع این است
وی دوتا از ندم ، رکوع این است
👈 ۸ - مسببیّت (معلولیّت - ذکر مسبّب و اراده سبب )
¤ - ای ( سرد و گرم ) دهر کشیده
شیرین و تلخ دهر چشیده
👈 ۹ - لازمیّت ( لازم و ملزوم - ذکر لازم واراده ملزوم )
¤ - دیدی که ( خون ) ناحق پروانه شمع را
چندان امان نداد که شب را سحر کند
👈 ۱۰ - ملزومیّت ( ملزوم و لازم - ذکر ملزوم و اراده لازم )
¤ - به طول و عرض و رنگ و گوهر حد
چو ( خورشیدی ) که در تابد ز روزن
👈 ۱۱ - بدلیّت ( عوض و معوّض - تسمیه بدل به اسم مبدل منه )
¤ - خون ( خون بهای ) او به گردن توست
👈 ۱۲ - بدلیّت ( معوّض و عوض - تسمیه مبدل منه به اسم بدل )
¤ - به خون خواهی ( قصاص ) بر خاست
👈 ۱۳ - اطلاق و تقیید ( تسمیه مطلق به اسم مقیّد - ذکر مقیّد و اراده مطلق )
¤ - مریدی از آن وی ( عنان ) خر وی گرفته بود
☆ - عنان مخصوص اسب را گفته و هر نوع افساری را اراده کرده است
👈 ۱۴ - اطلاق و تقیید ( تسمیه مقیّد به اسممطلق - ذکر مطلق و اراده مقیّد )
¤ - چو ( فردا ) نامه خوانان نامه خوانند
تو را از نامهخواندن ننگت آیو
☆ - فردا = فردای قیامت
👈 ۱۵ - عام و خاص (تسمیه عام به اسم خاص - ذکر خاص و اراده عام )
¤ - کدخدای زمانه چاکر او
خواجه روز گار ( قنبر ) او
☆ - قنبر = چاکر ( قنبر غلام خاص حضرت علی )
👈 ۱۶ - خاص و عام ( تسمیه خاص به اسم عام - ذکر عام و اراده خاص )
¤ - گفت ( پیغمبر ) که چون کوبی دری
عاقبت زآن در برون آید سری
☆ - پیغمبر = پیغمبر اسلام
👈 ۱۷ - ذکر مضاف الیه به جای ترکیب ( ذکر مضاف الیه به جای مضاف و مضاف الیه )
¤ - هر که نداند سپاس نعمت ( امروز )
حیف خورد بر نصیب رحمت فردا
☆ - امروز = حیات امروز
👈 ۱۸ - ذکر مضاف به جای ترکیب ( ذکر مضاف به جای مضاف و مضاف الیه )
¤ - بر او ( راست ) خم کرد و( چپ ) کرد راست
خروش از خم چرخ چاچی بخاست
☆ - راست و چپ = دست راست و چپ
👈 ۱۹ - ذکر صفت ( ذکر صفت و اراده موصوف و صفت )
¤ - بر مصطفی بهر رخصت دوید
از او خواست دستوری اما ندید
👈 ۲۰ - ماکان
¤ - آفرین جان آفرین پاک را
آن که جان بخشید و ایمان ( خاک ) را
👈 ۲۱ - مایکون
¤ - نبینی باغبان چون ( گل ) بکارد
چه مایه غم خورد تا گل بر آرد
👈 ۲۲ - آلیّت ( ابزاری )
¤ - گرت هواست که با خضر همنشین باشی
نهان ز ( چشم ) سکندر چو آب حیوان باش
👈 ۲۳ - مادیّت ( ذکر ماده و اراده چیز )
¤ - بگفتا گر کسیش آرد فرا چنگ
بگفت ( آهن ) خورد ور خود بود سنگ
👈 ۲۴ - خویشاوندی
¤ - چون قلم در دست غدّاری بود
لاجرم ( منصور ) بر داری بود
👈 ۲۵ - تضاد
¤ - ناصحم گفت که جز غم چه هنر دارد عشق
گفتم ای خواجه ( عاقل ) هنری بهتر از این
👈 ۲۶ - جنس
¤ - مزن تکیه بر مسند تخت خویش
که هر تخت را ( تخته ای ) هست پیش
☆ - تخته ای = تابوتی
👈 ۲۷ - مجاورت
¤ - بدان خرمی روز هرگز نبود
پی مردبی راه بر ( دز ) نبود
دز = مرز ( دژ ها در مجاورت مرز ها می بود)
👈 ۲۸ - احترام
¤ - ( ایشان = او = مصطفی )در خوراک هم سر سوزنی قصور جایز نمی شمرد
👈 ۲۹ - غلبه ( اقلیت را به اکثریت موسوم کنند )
¤ - چرا ( بچه ها ) را نیاوردی ؟
👈 ۳۰ - اشتقاق
¤ - منم که ( شهره ) شهرم به عشق ورزیدن
منم که دیده نیالوده ام به بد دیدن
منابع اصلی در تدوین :
✔️✍معانی و بیان علامه جلال الدین همایی،صور خیال دکتر محمد رضا شفیعی کدکنی ، از زبان شناسی به ادبیات دکتر کوروش صفوی، درآمدی بر معنی شناسی دکتر کوروش صفوی، بیان دکتر سیروس شمیسا، بیان دکتر میر جلال الدین کزازی.
- استاد جهانگیر عظیمی
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan