سازها و نام آوران و اصطلاحات موسيقی در ایران باستان
ساز و نواي موسيقي ايراني از آغاز دورۀ اساطيري پيشداديان تا پايان سلسله ساسانيان در سراسر اين سرزمين اهورايي طنين انداز بود.
سازها و نام آوران و اصطلاحات موسيقی در ایران باستان:
۱- آزاده:
چنگ نواز چيره دست دوران بهرام گور، كه هميشه همراه بهرام در شكار شركت مي كرد.
به پشت هيوني دمان برنشست
ابا سرو آزاده چنگي بدست
۲- آواز:
طبيعي ترين وسيله اجراي موسيقي – آواز در شاهنامه به معني خوانندگي – ترانه – نوا و صداي ساز بكار رفته است
زباده تهي كرد و شد شادكام
به آواز ايشان شهنشاه جام
۳- آينه پيل:
از سازهاي رزمي – فلزي كه صيقل داده بر آن مي كوبيدند
زآينه پيل و رنگ شتر
صدف را شبه دسته بر جاي در
۴- باربد:
پرآوازه ترين موسيقي دان ايران – از رامشگران بربط نواز و استادان جاودان موسيقي دوران خسروپرويز به جرات مي توان گفت قسمت عظيمي از آنچه به عنوان گوشه ها و دستگاه هاي موسيقي ايراني بر جاي مانده است حاصل نبوغ درخشان اين ايراني پاك نهاد است.
بشد باربد شاه رامشگران
يكي نامداري شد از مهتران
۵- بربط :
سازي است با كاسه اي بزرگ و دسته اي كوتاه بسيار شبيه به عود. باربد معروفترين نوازندۀ اين ساز بود
فغاني در افكن ابرجان من
كه بر گير بربط نوايي بزن
۶- بزم:
اين واژه در شاهنامه همواره مقابل رزم بكار رفته است. در بزم هاي شاهنامه همواره آواي رود و چنگ و رباب با آواز رامشگران به مجلس شور مي بخشيد
كه آيا بهشت است يابزم گاه
سپهر برين است يا رزمگاه
۷- بوق:
ناي بزرگ از خانوادۀ آلات بادي موسيقي
چو آواز ناي و چه آواز چنگ
خروشيدن بوق و آواي زنگ
۸- تبيره:
سازي كوبه اي كه در ساختمان آن پوست بكار رفته است.
تبيره ببردند و پيل از درش
به بستند آذين همه كشورش
۹- تنبور:
از سازهاي زهي كه با ناخن و انگشت نواخته شده و از سازهاي بزمي است.
ابا مي يكي نغز تنبور بود
بيابان چنان خانه سور بود
۱۰- جام:
از سازهاي رزمي كه با مهره بر آن مي كوبيدند
بزد مهره بر جام برخاست غو
برآمد زهر جاده و دار و رو
۱۱- جرس:
از سازهاي نظامي و كوبه اي شبيه به زنگ و يا ناقوس بزرگ است.
همي لشكر آمد سه روز و سه شب
جهان شد پر آشوب و جنگ و جَرَس
۱۲- چلب:
همان سنج است.
چو يك پاس بگذشت از نيمه شب زپيش اندر آمد خروش چلب
۱۳- چنگ :
از آلات موسيقي بزمي است كه از دير و باز نقاشي آن بر ديوارها و سنگ نوشته هاي تمدن هاي بابلي و آشور و ايران وجود داشته است. نقش برجسته هاي دوران ساساني در طاق بستان نوازندگان چنگ را در هنگام شكار نشان ميدهد.
مي روشن آورد و چنگ و رباب
از او شاد شد جان افراسياب
۱۴- خنياگر:
موسيقيدان و خواننده و نوازنده را گويند.
ابا چاكر و شمع و خنياگران
بيامد و را ديد مرده چنان
۱۵- دراي:
ساز كوبه اي بدون پوست – زنگوله هاي كروي شكل كه بين آنها مهره قرار مي دادند.
بفرمود تا زنگ و هندي دراي
زدند و گشادند پرده سراي
۱۶ دف:
از سازهاي كوبه اي كه بر يك دهانه آن پوستي نازك كشيده و با سر انگشتان دست مي نوازند.
سراينده اي اين سخن ساز كرد
دف و چنگ و ني را هم آواز كرد
۱۷- رامشگر:
موسيقيدان،خواننده و نوازنده را گويند
بزرگان به شادي بياراستند
مي و جام و رامشگران خواستند
۱۸- رباب:
سازي است كه در قديم با ناخن نواخته مي شد. از سازهاي بزمي است كه در كنار چنگ و بربت نواخته مي شد.
همه شهر از آواز چنگ و رباب
همي خفته را سر برآمد زخواب
۱۹- رود:
سازي زهي از سازهاي بزمي – در آن روزگار به آلت موسيقي رود مي گفتند و ساز به معناي كوك كردن بود.
بزرگان به شادي بياراستند
مي و رود و رامشگران خواستند
۲۰- رويينه خُم:
از سازهاي رزمي كه هنگام نبرد بكار مي رفت
چو بشنيد گفتار شاه پيلسم
بغريد مانند رويينه خم
۲۱- زنگ:
سازي است كوبه اي كه با كوبيدن چكش مانندي بر آن صدا مي كند.
خروشيدن زنگ و هندي دراي
برآمد ز دهليز پرده سراي
۲۲- سركش:
از رامشگران چيره دست خسروپرويز كه قبل از باربد بهترين موسيقيدان دوران بود. داستان حسادت او بر باربد در تاريخ موسيقي ايران معروف است.
يكي مطربي بود سركش بنام
به رامشگري در شده شادكام
۲۳- سرود:
ترانه و آواي خوش ساز و آواز
همي دشت آواي رود و سرود
روان را همي داد گيتي درود
۲۴- سنج:
دو صفحه بزرگ فلزي از جنس روي يا مس – جزو سازهاي رزمي
ابا كوس و ناي و رويينه سنج
اباتازي اسپان پيلان گنج
۲۵- شندف:
سازكوبه اي با پوست – در اصل نوعي دف مي باشد
تبيره بزد شندف و ناي و ني
سوي جنگ دشمن نهادند پي
۲۶- شيپور:
از سازهاي باستاني كه در رزم به كار مي رفت.
يكي رزمگاه هست گفتي بجاي
زشيپور و ناليدن كرناي
۲۷- طبل:
از سازهاي كوبه اي با صداي پرخروش :
چو برخيزد آواز طبل رحيل
بخاک اندر آید سر شیر و پیل
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan