آیا نیست‌انگاری مصداقی کاملاً ایرانی ندارد؟
گفته‌اند در قرن هجدهم این اصطلاح نخستین بار (nihilism) به معنای رایج امروز به کار رفته است. منادی نیست‌انگاری در اواخر قرن نوزدهم از انواع و اقسام آن، که از ۱۰ تجاوز می‌کند، سخن گفته است. بعضی از اقسام را در ادیان شرقی یافته است (در مسیحیت و بودیسم، فی‌المثل) و بعضی را در فلسفه و هنر غربی و ... .
اما قسم مهمی از نیست‌انگاری وجود داشته است که از دید دیگران پنهان مانده، یا لااقل چندان بر آن تاکید نشده: نیست‌انگاری ایرانی. این نیست‌انگاری هرگز صاف و ساده و بی‌ابهام و بی‌آلایش نبوده است، هرگز در مقام چیزی همچون نیست‌انگاری روسی ظهور نکرده است، بلکه همواره خود را پشت ظواهری از دین و علم و سیاست و جز آن پنهان کرده است. هرچند، ماهیت‌اش همان است: جز من و آنچه مُمِد حیات و قدرت من است هیچ ارزشی وجود ندارد. این نیست‌انگاری است، زیرا غیریت را نیست و نابود و هیچ و بی‌ارزش تلقی می‌کند. در واقع در این نوع نیست‌انگاری نوعی "غیر"انکاری هست، یعنی نوعی سولیپسیسم. من ما نیست و ما من نیست. دست‌کم تا امروز که نبوده است، هرچند آن را بسیار تبلیغ کرده‌اند، اما هرگز تحقق نیافته است. این منِ تنها در یک‌یک بروزات منِ ایرانی قابل مشاهده است، اما از همه بیشتر در اهل سیاست دیده می‌شود. تا وقتی با اهل سیاست به منزله‌ی نیست‌انگار مواجه نشویم، نمی‌توانیم اندیشه و رفتار و اعمال او را درست تحلیل کنیم، یعنی ممکن است به جای مشاهده و بررسی نیروهای دست‌اندرکار در وضع سیاسی کشور، به تحلیل‌های نامربوط روی بیاوریم. در مقابل، به محض آنکه ایرانی را در چهره‌ی راستین‌اش - من‌ای که هرگز ما نشده است، من‌ای که غیر را هیچ و نیست تلقی می‌کند و چنانچه "غیر" به نحوی عرض اندام کند جز با اشکال گوناگون نفی از سوی من مواجه نمی‌شود - مشاهده کنیم، به نظرم از بسیاری از تحلیل‌های نادرست رها می‌شویم. نیست‌انگار ایرانی غیر را نشناخته و نمی‌شناسد: غیر به معنای اعم، یعنی غیر در مقام انسان، غیر در مقام اراده‌ی دیگری و خواست دیگری، غیر در مقام دشمن (نیست‌انگار ایرانی اگرچه هر دم، دم از حمله‌ی دشمن می‌زند، اما اصولا دشمن را در مقام دشمن نمی‌شناسد، چه‌بسا دشمن امروز، دوست فردا باشد، برای او مصدر صدور ارزش همواره من تنها و عوامل تداوم و گسترش حیات و قدرت این من است) غیر در مقام وطن، غیر در مقام طبیعت. غیر تا جایی به رسمیت شناخته می‌شود که من شود، در من جذب و هضم شود.
این نیست‌انگاری در اهل سیاست آشکارتر است، اما همه جا دیده می‌شود. خلاصه، در نیست‌انگاری پیچیده‌ی ایرانی، من ما نیست، غیر منزلت اعتباری و عَرَضی دارد، هرگز در مقام غیریت به رسمیت شناخته نمی‌شود، بلکه به‌وجهی آسان‌تر با آن برخورد می‌شود: نادیده گرفته می‌شود، فریب داده می‌شود، سرکوب می‌شود.
توصیف درست وضعیت مقدم بر و مهم‌تر از غلبه بر وضعیت است، هر قدر هم که اغلب در پی دومی باشند تا اولی. توجیه این باور، این است که تا وضعیت بر کسانی که دچار وضعیت‌اند معلوم نباشد، هرگونه تلاش برای حفظ یا غلبه بر وضعیت اقدامی عجولانه است. نیست‌انگار ایرانی در فهم وضعیت نیز غیر را نمی‌شناسد، در من خویش که برای خود او شفاف است می‌ماند، شفاف بودن من خویش را با شفافیت وضعیت یکی می‌گیرد، و از این‌جا تا تصمیمات بعدی راه درازی نیست. بسیاری مواقع توصیف نسبتا دقیق وضعیت خود به خود عینِ برگذشتن از وضعیت است. معنی‌اش این است که معنای "فعل" هم از سوی نیست‌انگار ایرانی با عجله تعریف می‌شود. فعلِ توصیف، اگر به وضعیت اصابت کند، از سایر افعال به ماهیت فعل نزدیک‌تر است. توصیف شفاف وضعیت می‌تواند به معنای مرگ آن وضعیت باشد، زیرا بسیاری از وضعیت‌ها دوام حیات خود را در ظواهری دارند که شفافیت وضعیت را به تیرگی می‌کشانند. نیست‌انگار ایرانی در برابر نیست‌انگار ایرانی قرار می‌گیرد: اما این وضعیت هرگز بر خودش غلبه نمی‌کند. ماهیت این مواجهه بر عدم شفافیت، بر مبارزه با نیروهای موهوم، بر مشت زدن به دشمن پوشالی استوار است.
متن کامل یادداشت سیدمسعودحسینی را در instant view بخوانید:
http://bit.do/nihilismiran
جان آگه با #فرهیختگان
گفته‌اند در قرن هجدهم این اصطلاح نخستین بار (nihilism) به معنای رایج امروز به کار رفته است. منادی نیست‌انگاری در اواخر قرن نوزدهم از انواع و اقسام آن، که از ۱۰ تجاوز می‌کند، سخن گفته است. بعضی از اقسام را در ادیان شرقی یافته است (در مسیحیت و بودیسم، فی‌المثل) و بعضی را در فلسفه و هنر غربی و ... .
اما قسم مهمی از نیست‌انگاری وجود داشته است که از دید دیگران پنهان مانده، یا لااقل چندان بر آن تاکید نشده: نیست‌انگاری ایرانی. این نیست‌انگاری هرگز صاف و ساده و بی‌ابهام و بی‌آلایش نبوده است، هرگز در مقام چیزی همچون نیست‌انگاری روسی ظهور نکرده است، بلکه همواره خود را پشت ظواهری از دین و علم و سیاست و جز آن پنهان کرده است. هرچند، ماهیت‌اش همان است: جز من و آنچه مُمِد حیات و قدرت من است هیچ ارزشی وجود ندارد. این نیست‌انگاری است، زیرا غیریت را نیست و نابود و هیچ و بی‌ارزش تلقی می‌کند. در واقع در این نوع نیست‌انگاری نوعی "غیر"انکاری هست، یعنی نوعی سولیپسیسم. من ما نیست و ما من نیست. دست‌کم تا امروز که نبوده است، هرچند آن را بسیار تبلیغ کرده‌اند، اما هرگز تحقق نیافته است. این منِ تنها در یک‌یک بروزات منِ ایرانی قابل مشاهده است، اما از همه بیشتر در اهل سیاست دیده می‌شود. تا وقتی با اهل سیاست به منزله‌ی نیست‌انگار مواجه نشویم، نمی‌توانیم اندیشه و رفتار و اعمال او را درست تحلیل کنیم، یعنی ممکن است به جای مشاهده و بررسی نیروهای دست‌اندرکار در وضع سیاسی کشور، به تحلیل‌های نامربوط روی بیاوریم. در مقابل، به محض آنکه ایرانی را در چهره‌ی راستین‌اش - من‌ای که هرگز ما نشده است، من‌ای که غیر را هیچ و نیست تلقی می‌کند و چنانچه "غیر" به نحوی عرض اندام کند جز با اشکال گوناگون نفی از سوی من مواجه نمی‌شود - مشاهده کنیم، به نظرم از بسیاری از تحلیل‌های نادرست رها می‌شویم. نیست‌انگار ایرانی غیر را نشناخته و نمی‌شناسد: غیر به معنای اعم، یعنی غیر در مقام انسان، غیر در مقام اراده‌ی دیگری و خواست دیگری، غیر در مقام دشمن (نیست‌انگار ایرانی اگرچه هر دم، دم از حمله‌ی دشمن می‌زند، اما اصولا دشمن را در مقام دشمن نمی‌شناسد، چه‌بسا دشمن امروز، دوست فردا باشد، برای او مصدر صدور ارزش همواره من تنها و عوامل تداوم و گسترش حیات و قدرت این من است) غیر در مقام وطن، غیر در مقام طبیعت. غیر تا جایی به رسمیت شناخته می‌شود که من شود، در من جذب و هضم شود.
این نیست‌انگاری در اهل سیاست آشکارتر است، اما همه جا دیده می‌شود. خلاصه، در نیست‌انگاری پیچیده‌ی ایرانی، من ما نیست، غیر منزلت اعتباری و عَرَضی دارد، هرگز در مقام غیریت به رسمیت شناخته نمی‌شود، بلکه به‌وجهی آسان‌تر با آن برخورد می‌شود: نادیده گرفته می‌شود، فریب داده می‌شود، سرکوب می‌شود.
توصیف درست وضعیت مقدم بر و مهم‌تر از غلبه بر وضعیت است، هر قدر هم که اغلب در پی دومی باشند تا اولی. توجیه این باور، این است که تا وضعیت بر کسانی که دچار وضعیت‌اند معلوم نباشد، هرگونه تلاش برای حفظ یا غلبه بر وضعیت اقدامی عجولانه است. نیست‌انگار ایرانی در فهم وضعیت نیز غیر را نمی‌شناسد، در من خویش که برای خود او شفاف است می‌ماند، شفاف بودن من خویش را با شفافیت وضعیت یکی می‌گیرد، و از این‌جا تا تصمیمات بعدی راه درازی نیست. بسیاری مواقع توصیف نسبتا دقیق وضعیت خود به خود عینِ برگذشتن از وضعیت است. معنی‌اش این است که معنای "فعل" هم از سوی نیست‌انگار ایرانی با عجله تعریف می‌شود. فعلِ توصیف، اگر به وضعیت اصابت کند، از سایر افعال به ماهیت فعل نزدیک‌تر است. توصیف شفاف وضعیت می‌تواند به معنای مرگ آن وضعیت باشد، زیرا بسیاری از وضعیت‌ها دوام حیات خود را در ظواهری دارند که شفافیت وضعیت را به تیرگی می‌کشانند. نیست‌انگار ایرانی در برابر نیست‌انگار ایرانی قرار می‌گیرد: اما این وضعیت هرگز بر خودش غلبه نمی‌کند. ماهیت این مواجهه بر عدم شفافیت، بر مبارزه با نیروهای موهوم، بر مشت زدن به دشمن پوشالی استوار است.
متن کامل یادداشت سیدمسعودحسینی را در instant view بخوانید:
http://bit.do/nihilismiran
جان آگه با #فرهیختگان
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment