انواع "و" در زبان فارسی
به طور کلی سه نوع "و" در دستور زبان فارسی دبیرستان وجود دارد:
۱. واو عطف
۲. واو ربط
۳. واو وندی
۱. در حالت عادی زبان، واو ربط دو جمله همپایه را به هم پیوند میدهد:
علی آمد و سر جایش نشست
یا دو شبه جمله را به هم میپیوندد:
افسوس و دریغ که ایام جوانی هدر رفت
سلام و درود ای مردان روزگار!!!
۲. واو عطف پیوند دهنده دو کلمه همنقش است:
پیوند دو اسم: علی و حسین را دیدم
پیوند دو صفت: هوای سرد و دلانگیز
پیوند دو مسند: قهوهخانه گرم و روشن بود
۳. واو وندی در ساختمان واژههای وندی و وندی مرکب به کار میرود:
جستوخیز
گفتوگو
ترسو
چنانکه دیدیم تعیین نوع واو در شکل عادی زبان بسیار آسان است، ولی در شیوه بلاغی به این آسانی نیست و نیازمند دقت بیشتری است. چون در این شیوه اجزای جمله جابجا میشوند و گاهی برای فهمیدن درست نوع واو لازم است ابتدا جمله را به شکل امروزی درآوریم.
مثلا در مصرع:
چو چنگش رگ و استخوان ماند و پوست
نمیتوان گفت چون حرف واو بعد از فعل "ماند" قرار گرفته پس حرف ربط هست.
و یا در مصرع:
او در من و من در او فتاده
نمیتوان گفت چون واو بین دو ضمیر قرار گرفته پس واو عطف است.
در چنین مواقعی باید ببینیم ترتیب جمله در حالت عادی چگونه است و بر اساس آن قضاوت کنیم. مثلا شکل امروزی مصرعهای فوق به صورت زیر است:
مثل چنگ، رگ و استخوان و پوستش ماند.
میبینیم که در این صورت کلمه پوست معطوف به استخوان شده است.
ولی شکل عادی مصرع دوم اینگونه خواهد بود:
او در من افتاده بود و من هم در او افتاده بودم.
میبینیم که واو از بین دو ضمیر جدا شد و میان دو جمله قرار گرفت، لذا متوجه میشویم که واو ربط بوده نه عطف.
راه حل چیست؟
اگر بعد از فعل جمله، واو بیآید و بعد از آن، یک یا چند کلمه بدون فعل آید، گاهی تردید به وجود میآید که آیا کلمات بعد از واو معطوف به کلمات قبل از فعل هستند یا نه جمله ای دیگر هستند که فعل آنها به قرینه حذف شده است. برای درک بهتر موضوع مثالی ذکر میکنیم:
این گل، سرخ است و زیبا
تردید ما در جمله فوق این است که آیا کلمه زیبا معطوف به سرخ است یا نه. جمله مستقلی بوده که فعل آن حذف شده؟ و در اصل اینگونه بوده:
این گل، سرخ است و زیبا است!
پذیرفتن هر یک از احتمالات فوق در تعیین نوع واو موثر خواهد بود. در حالت اول واو را باید حرف عطف محسوب کنیم و در فرض دوم باید آن را حرف ربط بدانیم.
پاسخ:
در چنین مواقعی باید به طبیعت زبان رجوع کنیم. یعنی ابتدا هر دو صورت ممکن را در نظر بگیریم و بعد از خودمان بپرسیم که از این دو جمله کدام یک به ذات و طبیعت زبان فارسی نزدیک تر و مطابق واقع تر است؟ معیار را بر همان قرار می دهیم.
با توضیحات بالا درمییابیم که واو در اغلب مواقع اینچنینی، حرف عطف است نه حرف ربط. چون طبیعت زبان به سادگی و کوتاهی و پرهیز از تکرار نابجاست است، به مثالهای زیر توجه فرمایید:
- علی شاد است و خوشحال...واو حرف عطف است چون گرایش اهل زبان به این است که بگویند: علی شاد و خوشحال است. کمتر کسی در این جامعه میگوید: علی شاد است و خوشحال است
همین طور است در جملات زیر:
- هوا سرد بود و سوزان... هوا سرد و سوزان بود
- رقیبان گریه کردند و دوست..... رقیبان و دوست گریه کردند
- عوارض کرونا سردرد است و سرفه و حالت تهوع.......عوارض کرونا سردرد و سرفه و حالت تهوع است
- عقل و صبرم ببرد و طاقت و هوش..... عقل و صبر و طاقت و هوشم را برد
کرم بین و لطف خداوندگار.... کرم و لطف خداوندگار را ببین
غرق غباریم و غربت.... غرق غبار و غربت هستیم
مگر اینکه قراینی در جمله باشد که منافی حرف عطف بودن باشد و مبین ربط بودن واو باشد، مثلا در جمله زیر:
- شمعم بسوخت و خانه و کاشانه نیز هم
ذکر قید "نیز هم" ذهن را به طرف ربط بودن منصرف میکند. و معطوف گرفتن آن جمله را از عرف زبانی خارج می کند.
یا در جمله:
علی وارد کلاس شد و حسین هم به دنبال او....
نمیتوان گفت: علی و حسین هم به دنبال او وارد کلاس شد!!!
چون جمله غیر استاندار میشود. پس شکل درست آن چنین است:
علی وارد کلاس شد و حسین هم به دنبال او وارد کلاس شد
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan