از ابتهاج تا ترکان؛ چهره‌های اقتصاد ایران در قرن چهاردهم
در قرنی که گذشت، سیاستمداران و مدیران مختلفی برای توسعه ایران تلاش کردند که شاید نام هفت نفر از آنان بیش از بقیه به چشم می‌آید:
۱. ابوالحسن ابتهاج
بی‌تردید ابتهاج را باید پایه‌گذار برنامه‌ریزی توسعه در ایران نامید. نقش او در تشکیل شورای اقتصاد، تثبیت جایگاه سازمان برنامه، تاسیس نظام فنی و اجرایی کشور و تربیت نسلی از تکنوکرات‌های ایرانی مثل خداداد فرمانفرمائیان و مهدی سمیعی که بعدها هریک جداگانه منشأ خدمات گوناگونی شدند، انکارناپذیر است. دستاورد دیگر ابتهاج، تامین مالی و اجرای برنامه عمران خوزستان شامل احداث سد دز و توسعه کشاورزی و صنعت نیشکر در خوزستان بود که تاثیرات عمیقی بر اقتصاد ملی و منطقه‌ای به جای گذاشت.
۲. علینقی عالیخانی
جوان تحصیلکرده اقتصاد در پاریس که با تأسیس وزارت اقتصاد در ۱۳۴۱ تصدی آن را تا ۱۳۴۷ بر عهده داشت را می‌توان شکل‌دهنده بخش خصوصی جدید در اقتصاد ایران دانست که با بهره‌گیری از ابزارهای سیاستی که در اختیار داشت توانست طبقه تاجر و واردکننده را به طبقه صنعتگر تبدیل کند. عالیخانی با یکپارچه‌سازی سیاستهای تجاری و صنعتی و با استفاده از تیم منسجم و هماهنگ معاونین خود، سالهای طلایی رشد اقتصادی ایران در دهه چهل را رقم زد.
۳. رضا نیازمند
نیازمند که به عنوان بنیانگذار «سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران» و معاون صنعتی وزارت اقتصاد در دهه طلایی چهل شناخته می‌شود را باید پدر صنایع سنگین ایران نیز دانست. ذوب‌آهن، ماشین‌سازی، تراکتورسازی و صنعت مس برای اولین بار در ایران توسط نیازمند احداث و پایه‌گذاری شد. نیازمند همچنین با تأسیس «سازمان مدیریت صنعتی» نقش موثری در ارتقای سطح مدیریت صنایعی که توسط بخش خصوصی ایجاد شده بود ایفا کرد.
۴. محمدرضا نعمت‌زاده
نعمت‌زاده هم در جایگاه وزیر و هم در جایگاه معاون وزیر نقش ویژه‌ای در اقتصاد ایران بازی کرده است. رشد چشمگیر صنایعی مثل سیمان و صنعت غذایی در سالهای پس از جنگ با تلاشهای او در جایگاه وزیر صنایع و معادن (۱۳۷۶-۱۳۶۸) اتفاق افتاد. اما دستاورد اصلی نعمت‌زاده را باید در دوران مدیرعاملی شرکت ملی صنایع پتروشیمی (NPC) طی سالهای ۱۳۸۴-۱۳۷۶ جستجو کرد: جذب سرمایه‌گذاری ۱۶ میلیارددلاری برای احداث مجتمع‌های پتروشیمی و تبدیل ماهشهر و عسلویه از روستاهای متروکه به قطب پتروشیمی خاورمیانه که باعث شد وی به درستی لقب «پدر صنعت پتروشیمی ایران» را یدک بکشد.
۵. اکبر ترکان
تنها فرد غیرنظامی که در ایران به مقام وزارت دفاع رسید، پس از وزارت دفاع در جایگاه وزیر راه و ترابری (۱۳۷۶-۱۳۷۲) با تاسیس «شرکت فرودگاه‌های کشور» و «شرکت حمل و نقل ریلی رجا» سطح خدمات حمل و نقل هوایی و ریلی ایران را به طرز چشمگیری ارتقا داد. سپس مسئولیت سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران (۱۳۸۰-۱۳۷۶) را بر عهده گرفت و صنعت خودروسازی کشور را از طریق ادغام و تملک شرکتهای پراکنده یکپارچه‌سازی کرد که به تشکیل دو گروه خودروسازی «سایپا» و «ایران‌خودرو» انجامید. پس از آن در کسوت مدیرعامل شرکت نفت و گاز پارس، حساس‌ترین بخش‌های طرح توسعه پارس جنوبی را راهبری کرد. آخرین یادگار ترکان برای اقتصاد ایران، مجتمع آلومینیوم جنوب (سالکو) بود که ایران را از سال ۱۴۰۰ به صادرکننده آلومینیوم مبدل ساخت.
۶. بیژن نامدار زنگنه
شیخ‌الوزرای جمهوری اسلامی وقتی در سن ۳۴ سالگی وزیر نیروی دولت سازندگی شد که در روزنامه‌ها «جدول خاموشی» منتشر می‌شد. زنگنه با تأسیس «مپنا» و «فراب»، مدیریت پروژه و ساخت تجهیزات نیروگاهی در ایران را به‌عنوان گلوگاه توسعه صنعت برق بومی کرد، طوری که مخالفان آن روز، امروز زبان به تحسین مپنا گشوده‌اند. تلاش زنگنه برای توانمندسازی شرکتهای ایرانی در جایگاه وزیر نفت نیز ادامه یافت و با تأسیس «پتروپارس» و مشارکت دادن آن در فازهای اولیه پارس جنوبی، یک پیمانکار توانمند در صنعت نفت ایران متولد شد. دستاورد اصلی زنگنه در بعد سخت‌افزاری، پارس جنوبی است، بیابانی که تبدیل به پایتخت انرژی ایران شد. اما مهمترین دستاورد نرم‌افزاری شیخ‌الوزرا، «ایرانی‌سازی» مدیریت پروژه و ساخت در صنعت نفت و نیرو بود که آثار آن را امروز در نیروگاهها، میادین نفتی، پالایشگاه‌ها و سدها می‌توان مشاهده کرد.
۷. اکبر هاشمی رفسنجانی
واژه «توسعه» در ایران بعد از انقلاب با نام اکبر هاشمی رفسنجانی گره خورده است. روحانی روستازاده‌ای که خود تکنوکرات نبود، اما به «نخ تسبیح» تکنوکرات‌های عصر جمهوری اسلامی تبدیل شد. مشی سیاسی و اقتصادی هاشمی را می‌توان در «توسعه‌گرایی» خلاصه کرد که وجه تمایز او با اکثر روحانیون شیعه بود. مهمترین نقش هاشمی پس از حمایت و برکشیدن نسلی از تکنوکرات‌ها، ایفای نقش اساسی در تصویب و ابلاغ «سیاستهای کلی اصل ۴۴» بود که عرصه را برای حضور بخش خصوصی در اقتصاد ایران باز کرد.
✅ @karkhone
در قرنی که گذشت، سیاستمداران و مدیران مختلفی برای توسعه ایران تلاش کردند که شاید نام هفت نفر از آنان بیش از بقیه به چشم می‌آید:
۱. ابوالحسن ابتهاج
بی‌تردید ابتهاج را باید پایه‌گذار برنامه‌ریزی توسعه در ایران نامید. نقش او در تشکیل شورای اقتصاد، تثبیت جایگاه سازمان برنامه، تاسیس نظام فنی و اجرایی کشور و تربیت نسلی از تکنوکرات‌های ایرانی مثل خداداد فرمانفرمائیان و مهدی سمیعی که بعدها هریک جداگانه منشأ خدمات گوناگونی شدند، انکارناپذیر است. دستاورد دیگر ابتهاج، تامین مالی و اجرای برنامه عمران خوزستان شامل احداث سد دز و توسعه کشاورزی و صنعت نیشکر در خوزستان بود که تاثیرات عمیقی بر اقتصاد ملی و منطقه‌ای به جای گذاشت.
۲. علینقی عالیخانی
جوان تحصیلکرده اقتصاد در پاریس که با تأسیس وزارت اقتصاد در ۱۳۴۱ تصدی آن را تا ۱۳۴۷ بر عهده داشت را می‌توان شکل‌دهنده بخش خصوصی جدید در اقتصاد ایران دانست که با بهره‌گیری از ابزارهای سیاستی که در اختیار داشت توانست طبقه تاجر و واردکننده را به طبقه صنعتگر تبدیل کند. عالیخانی با یکپارچه‌سازی سیاستهای تجاری و صنعتی و با استفاده از تیم منسجم و هماهنگ معاونین خود، سالهای طلایی رشد اقتصادی ایران در دهه چهل را رقم زد.
۳. رضا نیازمند
نیازمند که به عنوان بنیانگذار «سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران» و معاون صنعتی وزارت اقتصاد در دهه طلایی چهل شناخته می‌شود را باید پدر صنایع سنگین ایران نیز دانست. ذوب‌آهن، ماشین‌سازی، تراکتورسازی و صنعت مس برای اولین بار در ایران توسط نیازمند احداث و پایه‌گذاری شد. نیازمند همچنین با تأسیس «سازمان مدیریت صنعتی» نقش موثری در ارتقای سطح مدیریت صنایعی که توسط بخش خصوصی ایجاد شده بود ایفا کرد.
۴. محمدرضا نعمت‌زاده
نعمت‌زاده هم در جایگاه وزیر و هم در جایگاه معاون وزیر نقش ویژه‌ای در اقتصاد ایران بازی کرده است. رشد چشمگیر صنایعی مثل سیمان و صنعت غذایی در سالهای پس از جنگ با تلاشهای او در جایگاه وزیر صنایع و معادن (۱۳۷۶-۱۳۶۸) اتفاق افتاد. اما دستاورد اصلی نعمت‌زاده را باید در دوران مدیرعاملی شرکت ملی صنایع پتروشیمی (NPC) طی سالهای ۱۳۸۴-۱۳۷۶ جستجو کرد: جذب سرمایه‌گذاری ۱۶ میلیارددلاری برای احداث مجتمع‌های پتروشیمی و تبدیل ماهشهر و عسلویه از روستاهای متروکه به قطب پتروشیمی خاورمیانه که باعث شد وی به درستی لقب «پدر صنعت پتروشیمی ایران» را یدک بکشد.
۵. اکبر ترکان
تنها فرد غیرنظامی که در ایران به مقام وزارت دفاع رسید، پس از وزارت دفاع در جایگاه وزیر راه و ترابری (۱۳۷۶-۱۳۷۲) با تاسیس «شرکت فرودگاه‌های کشور» و «شرکت حمل و نقل ریلی رجا» سطح خدمات حمل و نقل هوایی و ریلی ایران را به طرز چشمگیری ارتقا داد. سپس مسئولیت سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران (۱۳۸۰-۱۳۷۶) را بر عهده گرفت و صنعت خودروسازی کشور را از طریق ادغام و تملک شرکتهای پراکنده یکپارچه‌سازی کرد که به تشکیل دو گروه خودروسازی «سایپا» و «ایران‌خودرو» انجامید. پس از آن در کسوت مدیرعامل شرکت نفت و گاز پارس، حساس‌ترین بخش‌های طرح توسعه پارس جنوبی را راهبری کرد. آخرین یادگار ترکان برای اقتصاد ایران، مجتمع آلومینیوم جنوب (سالکو) بود که ایران را از سال ۱۴۰۰ به صادرکننده آلومینیوم مبدل ساخت.
۶. بیژن نامدار زنگنه
شیخ‌الوزرای جمهوری اسلامی وقتی در سن ۳۴ سالگی وزیر نیروی دولت سازندگی شد که در روزنامه‌ها «جدول خاموشی» منتشر می‌شد. زنگنه با تأسیس «مپنا» و «فراب»، مدیریت پروژه و ساخت تجهیزات نیروگاهی در ایران را به‌عنوان گلوگاه توسعه صنعت برق بومی کرد، طوری که مخالفان آن روز، امروز زبان به تحسین مپنا گشوده‌اند. تلاش زنگنه برای توانمندسازی شرکتهای ایرانی در جایگاه وزیر نفت نیز ادامه یافت و با تأسیس «پتروپارس» و مشارکت دادن آن در فازهای اولیه پارس جنوبی، یک پیمانکار توانمند در صنعت نفت ایران متولد شد. دستاورد اصلی زنگنه در بعد سخت‌افزاری، پارس جنوبی است، بیابانی که تبدیل به پایتخت انرژی ایران شد. اما مهمترین دستاورد نرم‌افزاری شیخ‌الوزرا، «ایرانی‌سازی» مدیریت پروژه و ساخت در صنعت نفت و نیرو بود که آثار آن را امروز در نیروگاهها، میادین نفتی، پالایشگاه‌ها و سدها می‌توان مشاهده کرد.
۷. اکبر هاشمی رفسنجانی
واژه «توسعه» در ایران بعد از انقلاب با نام اکبر هاشمی رفسنجانی گره خورده است. روحانی روستازاده‌ای که خود تکنوکرات نبود، اما به «نخ تسبیح» تکنوکرات‌های عصر جمهوری اسلامی تبدیل شد. مشی سیاسی و اقتصادی هاشمی را می‌توان در «توسعه‌گرایی» خلاصه کرد که وجه تمایز او با اکثر روحانیون شیعه بود. مهمترین نقش هاشمی پس از حمایت و برکشیدن نسلی از تکنوکرات‌ها، ایفای نقش اساسی در تصویب و ابلاغ «سیاستهای کلی اصل ۴۴» بود که عرصه را برای حضور بخش خصوصی در اقتصاد ایران باز کرد.
✅ @karkhone
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment