✳️ تأثیر پذیری سهراب سپهری از نیما
✳️ احمد افرادی
❇️ بخش : دو

❇️ سپهری هم ( به تقلید از نیما ) در نحو زبان تصرف می کند و ( به عنوان نمونه ، در سطر شعری زیر) صفت « تاریک» را از موصوف جداکرده و به آخر جمله منتقل می کند :
می خروشد دریا
هیچکس نیست به ساحل پیدا.
لکه ای نیست به دریا، تاریک
که شود قایق
اگر آید نزدیک... ( سرگذشت)

لکه ای نیست به دریا ، تاریک = لکه ی تاریکی در دریا نیست.

◀️ نمونه ای از شعر سپهری که هم واژگان و هم بافت کلی شعر، طنین و فضای شعر نیما را تداعی می کند:
جهان آلوده ی خواب است
فروبسته ست وحشت در به روی هر تپش، هربانگ
چنان که من به روی خویش
در این خلوت که نقش دلپذیرش نیست
و دیوارش فرومی خواندم در گوش:
میان این همه انگار
چه پنهان رنگ ها دارد فریب زیست!( وهْم )
-------
در این جا ، چند نمونه از واژگان و ترکیباتی را که سپهری ، به تأسی از نیما، در شعرش به کار گرفته است، پیش رو قرار می دهم :

1ـ واژه ی « رگ» :
کار برد واژه ی « رگ» در برخی شعرهای نیما :
الف ـ قوقولی قو! خروس می خواند
از درون نهفت خلوت دِه
از نشیب رهی که چون رگ خشک
در تن مردگان تواند خون        « خروس می خواند»
ب ـ با آن صدا که از رگ دریا شکافته
همچون خیال ناگه بیدار محرُمان       « هاد »

کار برد همین واژه در شعر سپهری :
نسیم در رگ هر برگ می دود خاموش...
خیال دره و تنهایی
دوانده در رگ او ترس.        « دره ی خاموش»

2 ـ نیما در شعر« مهتاب » ، از ترکیب « در و دیوار به هم ریخته » بهره می برد :

در و دیوار به هم ریخته شان
بر سرم می شکند.

سپهری هم ، متأثر از نیما، ترکیب « در و دیوار به هم پیوسته » را در شعرش به کار می گیرد :
رخنه ای نیست در این تاریکی
در و دیوار به هم پیوسته
سایه ای لغزد اگر روی زمین
نقش وهمی است زبندی رسته       (در قیر شب)

3 ـ نیما، در چند شعر، به مناسبت، از واژه ی « رخنه»، استفاده می کند :
از جامه ی نیل شد فلک ازرق پوش
در رخنه ی شب، خروس برداشت خروش (در نخستین ساعت شب)ّ
و در جای دیگر :
باد می کاود با رخنه ی راه
راه می پیچد در خلوت باغ      (یک نامه به یک زندانی )

سپهری ، ظاهراً متأثر از نیما، از همین واژه ، در شعر « قیر شب» بهره می برد:
رخنه ای نیست در این تاریکی (قیر)

نیما در شعر «خنده ی سرد »، آسمان تاریک شب ( پیش از بر آمدن صبح) را به تن قیراندود( «تنْ بِشُسته ز قیر») تشبیه می کند:

صبحگاهان که بسته می ماند
ماهی آبنوس درزنجیر
دم طاووس پر می افشاند
روی این بام تن بشسته زقیر

سهراب سپهری هم، ترکیب « قیر شب » را، کنایه از تاریکی شب به کارمی گیرد:
جنبشی نیست در این تاریکی
دست ها پا ها در قیر شب است « قیر شب»

در واقع، « قیر شب» در دو معنا به کار می رود،.
1ـ از وحشت تاریکی « قدم از قدم برنداشتن» و
2 ــ برجای ماندن در سیاهی شب، به علت « چسبندگی » قیر که کنایه از تاریکی شب است.

نیما، روشنایی افق در پس ابر را ، به اهرمنی ، با « نیم سوزی دود اندود» در دست ، تشبیه می کند:

می درخشد گر افق، اهرمنی ست
نیم سوزیش به کف، دود اندود ( در فروبند)

سپهری هم، ازهمین ترکیب « دود اندود» ، برای نشان دادن « تاریک ـ روشنای » غروب و ترکیب « پنبه ز دود» ، برای نمایش برآمدن «سپیده ی سحراز دل شب»، بهره می برد:

نقش هایی که کشیدم در روز،
شب ز ره آمد با دود اندود
طرح هایی که فکندم در شب
روز پیدا شد با پنبه ز دود « در قیر شب»

واژه ی « دود»، همانطور که در شعرهای دیگر نیما، به مناسبت به کار می آید، در برخی شعرهای سپهری هم ، نمود دارد و حتی عنوان یکی از شعرهایش می شود:

مرغی نهفته بر سر بام سرای ما
مرغ دگر نشسته به شاخ درخت کاج
می خواند این، به شورش، گویی برای ما،
خاموشی ای است آن یک، دودی به روی عاج ( مرغ مجسمه ، نیما)

◀️ کاربرد « دود»، در شعر سپهری :

دود می خیزد به خلوتگاه من
کس خبر کِی یابد از ویرانه ام
...
دود می خیزد هنوز از خلوتم
با درون سوخته دارم سخن « دود می خیزد، سپهری»

◀️ یکی از ترکیب های ابداعی نیما، ترکیب« خیال روزهای روشن » است:

خانه ام ابری ست
یکسره روی زمین ابری ست با آن
...
در خیال روزهای روشنم کز دست رفتندم (خانه ام ابری ست)

همین ترکیب به صورت « خیال روز و شب» ، در شعر سپهری به کار می رود:

بر تن دیوار ها طرح شکست
کس دگر رنگی در این سامان ندید
چشم می دوزد خیال روز و شب
از درون دل به تصویر امید (دود می خیزد)

نیما ، در شعر « کار شب پا » ، حرکت وَهم آمیز و شبح گونه ی « شب پا » و « گراز» را در سیاهی شب، این گونه تصویر می کند:

می رود دوکی ، این هیکل اوست
می رمد سایه ای ، این است گراز (کار شب پا)

سپهری هم، در شعر« غمی غمناک»، در کار آفرینش همین فضای وهم آمیز است:

می کنم تنها از جاده عبور
دورماندند ز من آدم ها
سایه ای از سر دیوار گذشت
غمی افزود مرا بر غم ها ( غمی غمناک)

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan