لغاتِ دَساتیر
در زبان فارسی تعدادی واژهٔ بیمعنی و مندرآوردی رواج یافته است که بعضی از افرادِ بیخبر آنها را به کار میبرند و حتی نام و نام خانوادگی خود را از بین این واژههای ساختگی انتخاب کردهاند!
منشأ این لغات، کتابی مجعول به نام «دَساتیر» یا «دَساتیرِ آسمانی» است که به دست آذرکِیوان (۹۴۲-۱۰۲۷ق) و یا پیروان فرقهٔ آذرکِیوانی در حدود سال ۱۰۰۰ق نوشته شده است. آذرکِیوان مؤسس این فرقه، از زرتشتیان شیراز و یا حوالی این شهر بود که با تنی چند از شاگردان خود به هند مهاجرت کرد و در همانجا درگذشت.
دساتیر کتابی است که به زبانی ساختگی نوشته شده و مطالب آن نیز ترکیبی است جعلی از آرای هندی و یونانی و ایرانی که حتی ترجمهٔ مطالبی از قرآن و احادیث و اقوال صوفیه نیز در بخشهایی از آن دیده میشود. در این کتاب از اشخاص و وقایعی سخن میرود که اغلب بههیچروی جنبهٔ تاریخی و حتی اسطورهای ندارند.
کتاب دساتیر دارای دو بخش جداگانه است. بخش اول که ادعا میشود در عهد باستان تألیف شده و به زبان ساختگی دساتیری است. زبان این بخش با هیچیک از زبانهای زنده و مردهٔ جهان شباهت و بستگیِ اصیل ندارد.
بخش دومِ کتابِ دساتیر، ترجمه و تفسیر بخش اول به فارسیِ آمیخته با لغات مجعول است که در زیرِ هر بند از متن کتاب آمده و پیروان فرقهٔ آذرکِیوان مدعیاند این ترجمه و تفسیر در زمان خسروپرویز، پادشاه ساسانی نوشته شده است.
کتاب دساتیر و ترجمهٔ انگلیسی آن در سال ۱۲۳۳-۱۲۳۵ق/۱۸۱۸-۱۸۱۹م به همت یکی از زرتشتیان مقیم هند به نام ملا فیروز و با کمک سِر جان مَلکُم، فرماندار وقت بمبئی، در دو جلد چاپ شد. ملکم در زمان فتحعلیشاهِ قاجار سفیر انگلستان در ایران بود و در سال ۱۸۱۵م کتاب دو جلدی «تاریخ ایران» را منتشر کرد.
تعدادی از فرهنگنویسان که از اصل ماجرا آگاه نبودند، لغاتِ ساختگی این کتاب را واژههای فارسی تصور کردند و در آثار خود آوردند. تا اینکه محققانی همچون محمد قزوینی جعلی بودن این لغات را اعلام کردند. اما تا زمان روشن شدن ماجرا، باستانگرایان و سَرهنویسان و عربیستیزان که پیوسته در جستوجوی واژگانی با ریشهٔ فارسی بودند این لغات را در نوشتههای خود به کار بردند که بعضی از آنها رواج زیادی یافت.
تعدادی از لغات دساتیر به همراه معنی جعلی آنها به شرح زیر است:
تیمْسار: حضرت (لقب امرای ارتش در دورهٔ پهلوی)
دَهْناد: ترتیب، نظم
فَرازْمان: حُکم، فرمان
فَرْبُود: راست، درست
فَرْتاش: وجود (متضاد عَدَم)
فَرْجاد: فاضل، دانشمند
فَرْجُود: معجزه
فَرساد: حکیم، دانشمند، دانا
فَرْسَنْداج: اُمّت
فَرْشاد: روح و عقلِ کُرهٔ مریخ
فَرْشیم: قِسْم، جزء
فَرْنُود: بُرهان، دلیل
فَرْنُودْسار: کتابی که در جمیعِ فنونِ حکمت باشد، بُرهانِسْتان، دَلیلِسْتان.
فَرْنُوش: نوشندهٔ شکوه و جلال، عقلِ فلکِ قمر
فُرُوهَنْده: نیکوسیرت و خوبروی، نام فرشتهای
نوتاش [nowtash/noutash]: همیشه، دائم
منابع:
۱. انوری، حسن، مرجان انصاری، سولماز شرکتافتخار، ۱۳۹۴، فرهنگ نامِ سخن، سخن، چ ۵، تهران.
۲. انوشه، حسن، ۱۳۸۰، دانشنامهٔ ادب فارسی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، تهران، «آذرکیوان».
۳. دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر: سید محمدکاظم موسوی بجنوردی، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج ۱، «آذرکیوان».
۴. دهخدا، علیاکبر، ۱۳۷۷، لغتنامه، ۱۵ ج + یک جلد مقدمه، زیر نظر: محمد معین و سید جعفر شهیدی، دانشگاه تهران/ روزنه، چ ۲ (از دورهٔ جدید)، تهران، مقدمه، ص ۴۸-۶۵؛ ص ۸۴-۸۸؛ لغات متن.
۵. سعادت، اسماعیل، و همکاران، ۱۳۸۴-۱۳۹۷، دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی، ۶ ج + یک جلد ذیل، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، چ ۱، تهران، «دساتیر».
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan