‏چگونه اجزای تصویر پانوراما می‌شویم؟

آنچه طی هفته‌های اخیر در سطح رسانه‌های رسمی و شبکه‌های اجتماعی رخ داد، عیان شدن چیزی بود که سالهاست زیر پوست جامعه جریان دارد و برای توضیحش، ساده‌ترین مثالی که به ذهنم رسید، وصف مرد سبزی فروش، در کتاب «قدرت بی‌قدرتان» واتسلاو هاول است.

هاول سبزی فروشی را مثال می‌زند که پشت شیشه مغازه خود کاغذی چسبانده و روی آن شعار «کارگران جهان، متحد شوید» را نوشته است.

او می‌گوید:
در نگاه اول این سوال پیش می‌آید که وقتی سبزی فروش در همه جمع‌های مختلف، وفاداری‌اش به نظام را اثبات کرده و همانطور که از او انتظار میرفته در انتخابات‌ها رای داده، چرا بازهم باید برای ابراز وفاداری‌اش، این کاغذ را به شیشه مغازه، بچسباند؟

به گفته هاول هیچ‌یک از عابران هم حتی زحمت خواندن آن نوشته را نمی‌کشند، چون در هرجای شهر سر بگردانید یکی از آنها هست و همه می‌دانند رویش چه نوشته.

اما نکته همینجاست که اینها اجزای یک پانوراما از زندگی روزمره در نظام پساتوتالیتر هستند و کاغذ پشت شیشه سبزی فروش هم بخش کوچکی از پرده عظیم پشت این زندگی روزمره است.

این پانوراما به مردم یادآوری می‌کند که کجا زندگی می‌کنند، چه توقعی از آنها می‌رود و البته به طور ضمنی به مردم میفهماند که اگر می‌خواهند طرد نشوند، تنها نمانند، از جامعه بیگانه نشوند، قواعد بازی را به هم نزنند و آسایش، آرامش و امنیت زندگی‌شان را به خطر نیندازند، چه کار باید بکنند.

آقای سبزی فروش و دیگرانی که این کاغذ را در محل کار خود چسبانده‌اند، خودشان را با شرایط زندگی وفق داده‌اند و همزمان، به خلق این شرایط هم کمک کرده‌اند. کاری را میکنند که بقیه میکنند و همزمان، مهر تاییدی هم بر آنچه باید انجام شود، می‌زنند.

آن‌ها هریک با عمل خود، پیشنهاد این کار را به دیگری می‌دهد و با به نمایش گذاشتن نوشته‌هایشان، یکدیگر را مجبور به پذیرش قواعد بازی میکنند. یعنی هم قربانی این سیستم هستند و هم ابزار فعل آن.

در اینجا مکانیسم اتوتوتالیته اجتماعی یعنی «مشارکت جمعی در خودزنی و دیگر زنی» به راه افتاده.
بخشی از جوهر ذاتی نظام پساتوتالیتر این است که پای همه مردم را به دایره قدرت باز کند تا هویت فردی خود را در برابر نظام، وا نهند و خادم اهدافی شوند که نظام تعیین کرده است.

سپس در مسئولیت آن اهداف سهیم شوند و با مشارکت در خلق این هنجار عمومی، فشاری بر گرده دیگر شهروندان وارد سازند تا آنها هم مطیع این هنجار عمومی شوند.

آنها یاد می‌گیرند که با این مشارکت، به راحتی کنار بیایند، خودشان را جزئی از نظام تلقی کنند و آن را امری طبیعی و اجتناب‌ناپذیر بدانند. در نهایت آنها به مرحله‌ای می‌رسند که بدون نیاز به فشار بیرونی یا فشار از سوی دستگاه حکومت، کناره گرفتن و جدا شدن از این دستگاه را نوعی
ناهنجاری و طرد خودخواسته از اجتماع به حساب می‌آورند.

سیستم پساتوتالیتر، با کشاندن همه مردم به داخل این چرخه، همه را به ابزار فعل«مشارکت جمعی در خودزنی و دیگرزنی» تبدیل می‌کند.

با آنچه که در بالا از قول هاول خواندید، می‌توان منطق بسیاری از رفتارهای عمومی مردم در شبکه‌های اجتماعی و کوچه و خیابان در واکنش به وقایع اخیر را فهمید.

اما آنچه باید روی آن مکث کرد، رفتار کسانی است که قرار است زیر عنوان روزنامه‌نگار، اقدام به نشر اخبار و اطلاعات در جامعه کنند.
آیا اینکه آنها نیز به روش مرد سبزی فروش اقتدا کنند و بخشی از پانوراما شوند، امری طبیعی و اجتناب ناپذیر است؟

آیا برخی از روزنامه‌نگاران ایرانی به مراحل نهایی توصیف هاول، یعنی آنجا که فرد بدون فشار بیرونی و به صورت خودخواسته، تبدیل به ابزار فعل ساخت و تکثیر این پانوراما می‌شود، نرسیده‌اند؟

اگر خطری اعتماد عمومی را تهدید می‌کند، به گمانم، از این ناحیه است. وگرنه اعتماد به سخنگوی دولت یا اخبار صدا و سیما که سال‌هاست شوخی بوده است.⁦

متن فوق برگرفته از رشته توئیت مهدی قدیمی است.

@Tavaana_TavaanaTech