📋 درباره‌ی شب چله
✍ سپاس‌گزارِ دکتر نازنین خلیلی‌پور، دانش‌آموخته‌ی فرهنگ و زبان‌‌های باستانی، هستم که یادداشت و توضیحات گران‌قدرشان را دراختیارِ بنده گذاشتند تا با شما عزیزان هم‌رسان کنم.

✅ چلّه بلندترین شب سال است؛ اما در گذشته علتِ دورهمیِ مردم این نبود، چون بلندیِ آن این‌قدر نبود که محسوس باشد. درواقع گرامی‌داشتِ این شب بیش‌تر با کشاورزی و باروَری و نمادهای زردشتی پیوند داشت. در بعضی مناطقِ ایران مردم تا طلوع خورشید بیدار می‌ماندند تا آن را در اولین روزِ زمستان ببینند و همواره آرزوهای خوب می‌کردند و برای این‌که سرشان گرم باشد، آجیل می‌خوردند و شعر می‌خواندند. آن‌ها آرزو می‌کردند که زمستانی برفی و بارانی پیشِ رویشان باشد. البته جالب است بدانید نامِ «یلدا» به معنی «زایش» از متون سریانی وارد متون فارسی شده و در زبان مردم قدمتی ندارد؛ گفتنی‌ است در همه‌ی زبان‌ها و گویش‌های ایرانی «شب چلّه» (البته با تلفظ‌های مختلف) داریم و نه یلدا. همین‌طور نظریه‌ای که می‌گوید پیش‌از ظهورِ زردشتْ ایرانیان ایزدِ مهر (میترا) را می‌پرستیده‌اند و شبِ چلّه جشنِ زایشِ مهر است، مبنای علمی ندارد و از ساخته‌های بعدی‌ است. و اما چرا چهل؟ در قدیمْ زمستان را به دو چله‌ی بزرگ و کوچک تقسیم می‌کردند. چله‌ی بزرگ از اول دی تا دهم بهمن ادامه داشت و معتقد بودند تا آن‌هنگام سرما به اوج خودش می‌رسد و از آن پس چله‌ی کوچک شروع می‌شود و هوا رو به گرمی می‌رود. امروزه فرهنگ کشاورزی تقریباً از بین رفته یا در حال از بین رفتن است؛ اما ما هنوز هم آرزوی بارش و بارندگی داریم، هنوز هم هوا می‌خواهیم و هنوز هم به گیاه محتاجیم. هنوز هم شعر می‌خواهیم و می‌خوانیم. امسال یک آرزوی دیگر هم به آرزوهای ایرانیان افزوده شده است؛ آرزویی که قبلاً آرزو نبود و از برساخته‌های دورانِ پساکروناست؛ آرزوی دورهمی!

پ‌ن: مهرپرستی یا میتراییسم آیینی ایرانی نیست. درواقع مهر، که ایزدی ایرانی بوده‌است، از طریق دریانوردان به غرب می‌رود و‌ این آیین در آن‌جا شکل می‌گیرد. ما در ایران فقط «ایزد مهر» داریم، که چون از طلوع خورشید تا غروب خورشید سوار بر گردونه در آسمان می‌رفته تا بر پیمان‌ها ‌نظارت کند، در ادبیات فارسی استعاره از خورشید هم شده‌است. ایزد مهر در آیین زردشتی ربطی به خورشید ندارد. این شبْ می‌تواند شبِ زایش خورشید باشد، اما مهر نه. تاریخ‌دانان و متخصصان ایرانی قبول ندارند که در ایرانْ مهرپرستی داشته‌ایم. بحث‌های زیادی هم درباره‌اش شده‌‌است. این مواردی که به زایش مهر نسبت می‌دهند، بیش‌تر مانند ریشه‌شناسی‌های عوامانه برای واژگان است که خیلی هم رواج دارد؛ اما مبنای درست و دقیقی ندارد. اساساً همه‌ی نقش‌برجسته‌های مهری در غرب پیدا شده‌اند و ما در ایرانْ نه شاهد متنی داریم و نه نقش‌برجسته. هرچه هست «مهر زردشتی» است، نه «آیین میترایی»؛ گرچه این آیینْ ایزد مهر را از ایران وام‌ گرفته‌است.

#شب_چله
#شب_یلدا
#نازنین_خلیلی‌پور

@REsearchers
‌