بازاندیشی:
یادداشتهایی درباره فهم و نقد متن (۲)
پیام هنری
عباس اسکندری

برخی از فلاسفۀ با ذوق اروپایی، معتقد بودند که پیوند ناگسستنی بین فرم و محتوا وجود دارد. از این رو نمی‌توان هر فرمی را بعنوان ظرفی برای بیان و انتقال هر معنایی در نظر گرفت! معانی با قالب‌های متناسب با خود منتقل می‌شوند. البته فرم‌ها در آب و خاک فرهنگ‌ها و جغرافیای خاص ریشه دارند. اما نسبت بی‌واسطه بین فرم و معنا منجر به عمومیت و احیاناً چند فرهنگی شدن آن در طی زمان می‌شود.
آدورنو و بنیامین فراتر از این رفته و معتقد بودند که فرم رسوب معنا (یا محتوا) است. این جمله به انفکاک‌ناپذیری و تخصیصی بودن فرم و محتوا اشاره دارد. بنابراین در اولین قدم، هنرمند با انتخاب فرم خاص و ایجاد تغییرات جزئی و منحصر به فرد خودش در آن؛ در حقیقت در حال ایجاد مجرای مناسب انتقال پیام خود است. پس هیچ اثری یا محصول هنری نمی‌تواند فارغ از معنا، سویه، رویکرد و خلاصه پیام باشد.
منتقد همواره در جاهای خالی اثر هنری، پرسه می‌زند! جای خالی اثر نیز جایی است فرم و محتوا با هم چنان که شایسته و خواسته هنرمند بوده، چفت نشده‌اند. جایی که اغلب به جزئیات واگرایانه اثر هنری از حیث فرم مربوط است. جایی که او با ابزار نقد نقب‌زده و از زمین فرم، محتوا را بیرون می‌کشد. یا می‌خواهد که چنین کند! شاید به گنج معنا برسد و شاید جز حرمان نبیند. جز خاک بر خاک نیفزاید. و از این رو مجبور شود که با هزار ترفند زبانی؛ خاک بی‌حاصل را کیمیا و گنج هنر جلوه دهد.
بی‌شک این فرایند یا ساختارهای آن (فرم و معنا یا همان اصالت هنری و تعهد) به نحوی است که نمی‌توان هیچ اثر هنری را به کلی به یکی از قطب‌های طیف ارجاع دهیم. هر اثر هنری به میزانی که از فرم و انگیزه خالق خویش برخوردار است، متعهد است. و به میزانی که متعهد است، از اصالت هنری فاصله دارد. در عین حال هیچ هنری خالی از عنصر پیام و تعهد نیست.


#فرهیختگان، ندای آگاهی و آزادی