اشارات عطار به ویژگیهای پرندگان
بخش آغازین
"در بخش آغازی داستان #منطق الطیر، عطار، دوازده مرغ را برگزیده و برای هریک از ایشان، به طور مساوی، پنج بیت خطاب ویژه سروده است."
با این مقدمه، محمدرضا شفیعی کدکنی، محقق و ادیب ایرانی، به معرفی پرندگانی میپردازد که عطار نیشابوری در اثرش به آنها اشاره کرده است.
در زیر خلاصهای از توضیحات آقای شفیعی کدکنی به نقل از مقدمه ایشان بر تصحیح منطق الطیر میآید. در جاهایی که سه نقطه گذاشته شده، متن کوتاه شده است.
#هدهد:
بر طبق اشارات قرآنی نامه سلیمان را به نزد بلقیس برد... انتخاب هدهد به عنوان پیشوا و رهبر جمع مرغان و پرندهای که هدایت مرغان با اوست چندین عامل "صوتی" و "معنوی" داشته است: تاجی که بر سر هدهد است یادآور فره ایزدی است که در پادشاهان ایران باستان جزء لوازم شهریاری تلقی میشده است و این فره ایزدی با آنچه در دوره اسلامی عنایت الاهی در حق اولیا خوانده شده است، بیارتباطی نیست... از آنجا که "هدایت" از دیدگاه صوفیه امری است "آنسری" و به عنایت الاهی بستگی دارد و کوشش بنده را در آن سهمی نیست، برگزیده شدن هدهد (بهرهیابی از هدایت الاهی) در این داستان امری است که به سعی و کوشش هدهد حاصل نشده است... و حال آنکه هدهد به اعتبار شخصیت طبیعی خویش، در کتب جانورشناسی چنین توصیف میشود که "بوی ناخوش و گنده از او همیآید." تقابل جانب پلیدی هدهد و مقام برگزیدگی او نزد سلیمان نشان دهنده دو سوی حیوانی و فرشتگی انسان است که همواره مورد توجه عارفان بوده است.
#موسیجه:
پرندهای است کوچکتر از کبوتر که در منزل آشیانه میسازد. به رنگ قهوهای و خاکستری و صدایی دارد شبیه عبارت "موسی کو تقی؟" مردم مشهد این پرنده را به همین نام "موسی کو تقی؟" مینامند. جادوی مجاورت در موسی و موسیجه تداعیهای بسیاری را به وجود میآورد که در صدر آنها رفتن موسی است به کوه طور و خواستار دیدار حق شدن. این آرزوی دیدار حق در موسی (و موسیجه) با آنچه در ضمیر پرندگان عطار نهفته است و شوق به دیدار سیمرغ، شباهتهای بسیار دارد.
#طوطی:
طوق آتشین طوطی ناظر است به رنگ سرخی که در گردن طوطی دیده میشود. انتخاب طوطی –که در پس آینه او را الهام میدهند- با آنچه بر ضمیر سالک از واردات غیبی نازل میشود بسیار مرتبط است و زندگینامه هر سالکی مجموعهای از خواطر و الهامات است. سبزی پرهای طوطی او را با خضر – که نقش بسیار مهمی در میان صوفیه و حتی سلسلههای مشایخ تصوف دارد- مرتبط میکند و جستجوی جاودانگی را که صوفی از طریق فناء فیالله خواستار آن است به یاد میآورد.
#کبک:
پرندهای است با منقاری سرخ، آنچه از قهقه کبک بدان اشارت شده است، ناظر به صدای این پرنده است و از آنجا که این پرنده غالبا در دامنه کوههازندگی میکند ارتباطی دارد با کوه و کمر و تیغ کوه. دلبستگی این پرنده به خوردن سنگریزه و این که میتواند سنگریزه را در چینهدان خود آب کند در نظر عطار به گونه دلبستگی او به احجار کریمه (گوهرها) دیده شدهاست.
#تنگباز یا تندباز:
این تندباز ربطی به باز (شماره 12) ندارد. آنچه عطار از خصایص او نقل میکند این است که به عنوان پیک نامهبر از او استفاده میشده است... جنبه رمزی این پرنده، از دیدگاه عطار، ناظر به کسانی است که میخواهند از راه اندیشه منطقی و تاملات خردورزانه به عمق تجربه دینی و عرفانی برسند.
#دراج:
عطار تنها در مقدمه داستان از او یادی کرده است و به عنوان کسی که به "معراج الست" بر شده و "تاج الست" را برق "بلی" دیده است.
#بلبل:
از میان پرندگان بلبل مظهر آن دسته از صوفیان است که حقتعالی را در مظاهر جمالی او میبینند و نظربازند. برای اینان عبور از این مظاهر و رسیدن به ذات حق امری است ناممکن.
#طاووس:
رابطه طاووس با مار و بهشت در افسانه رانده شدن آدم از بهشت شهرت دارد که ابلیس به راهنمونی طاووس در تن مار خود را نهان کرد و به درون بهشت درآمد و حوا و آدم را وسوسه کرد تا از شجره ممنوعه بخورند... طاووس و رابطه او با بهشت یادآور آن دسته از خداپرستان است که بهشت منتهای آرزوی ایشان است و عملا هم بهشت حجاب ایشان از رویت حقتعالی میشود.
#تذرو:
طاووس و تذرو را از پرندگان بهشتی میدانستهاند. در هیچیک از منابع حیوانشناسی و ادبی اشارهای به جایگاه او در چاه نشده است و ظاهرا اشاره عطار به رابطه تذرو و چاه جنبه مجازی دارد.
...
از مقدمۀ « منطق الطیر» به نقل از : وبلاگ « علی شیرزادی »
- این توضیحات از کتاب منطق الطیر تصحیح استاد شفیعی کدکنی گرفته شده است.
ادامه دارد ... .
@virastar1222@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan