✳️ بررسی دیرینه شناسی واژه سیمرغ در اوستا و دیگر منابع

❇️ اسطوره پردازان ایران باستان تصویر سیمرغ  را برپایۀ تک واژه ای که در دو عبارت اوستا آمده است رقم زده اند که می توان آنها را از فضای مِه گرفتۀ اعصار اساطیری تا به امروز پی گرفت. از این دو، یکی واژۀ اوستائی «مرغو سائنو» (maragho saeno)است که ظاهراً هم به جانوری پرنده و هم به درختی معجزه گر هر دو اطلاق می شده. اسطوره شناسان برآن بوده اند که این درخت در برکه یا دریاچه ای با نام «درمانگر همه دردها» روئیده شده است. شواهد واژه شناسی دهه های اخیر ما را به واژۀ دیگری در زبانی دیرین تر، یعنی سنسکریت، رهنمون می شود، و آن «سائنا» یا «سئنه» (Saena) است، و یا به گفتۀ فروردین یشت، بند 97، «نخستین کسی که با صد پیرو در این سرزمین ظهور کرد.» واژۀ اوستایی «سائنو» یا «سئنه» را به عقاب یا شاهین نیز ترجمه کرده اند. پس از بحثی در بارۀ اطلاق این واژه به پرنده و نیز به مردی که به گفتۀ فروردین یشت «با صد پیرو. . . ظهور کرد» چنین نتیجه گرفته اند که تصور می شود یکی از خردمندان روحانی عهد باستان که نام وی، سئنه، از نام پرنده مزبور اتخاذ شده بود، سمت روحانی مهمی داشته که انعکاس آن بخوبی در اوستا آشکار است و از جانب دیگر وی به طبابت و مداوای بیماران شهرت یافته بود. بعدها سئنه (نام روحانی مذکور) را به معنی لغوی خود نام مرغ گرفتند و جنبه پزشکی او را در اوستا به درختی که آشیانۀ مرغ سئنه است، و در خداینامه و شاهنامه به خود سیمرغ دادند. در بارۀ اثر معجزه آسای پر سیمرغ به نقل از بهرام یشت، آورده اند: «کسی که استخوان یا پری از این مرغ دلیر (وارغن) با خود داشته باشد، هیچ مرد دلیری او را نتواند براندازد و نه از جای براند.» امّا، آنچه هنوز از خلال متون قدیم وپژوهش های جدید برما معلوم نشده این است که آیا «مرغوسائنو» یا «مروو سئنه» نام نوعی از انواع پرندگان بوده است یا پرنده ای یگانه از آن میان. اینقدر هست که در عبارت دیگری از اوستا واژۀ «سائنا» در ارجاع به فردی واحد به کار رفته و به احتمال قوی می توانسته به معنای پرنده ای با ویژگی های منحصر به فرد نیز بوده باشد. فشردۀ نهائی این گشت وگذار واژگانی آن که دو واژۀ نامبرده، «مرغو سائنو» و «مروو سئنه،» را می توان نیاکان واژۀ سیمرغ دانست که از دیر بازِ دور برای موجود بالدار و پرنده ای با نیروهایی ماوراء انسانی به کار می رفته که ویژگی هایی همچون نیرومندی و نیروبخبشی، حراستگری و شفابخشی، ورازدانی و رازداری از مختصات وجودی او انگاشته می شده است. همین ویژگی ها را می توان به گونه ای بارزتر در متون عصر ساسانی یافت؛ همان متونی که بر و بار خود را به نخستین جلوه های مکتوب زبان فارسی دری بخشیده اند. در این سفر دور و دراز و دگرگون ساز، سیمرغ پیوندش را با بوته و برکه ای که موطن باستانی او انگاشته می شده نگه می دارد، چنانکه در چهره پردازی او در شاهنامه فردوسی خواهیم دید.آشکارا، سه دیدار سیمرغ در شاهنامه، همانند دیگر داستان های این متن شگرف، براساس فرض وجود جهانی بیرون از زندگی خاکی آدمی و کردوکار او استوار است؛ شکلی از واقعیت که تصوّر حماسه را در مقام روایتی آفاقی امکان پذیر و طبیعی جلوه می دهد. به تعبیری، هریک از داستان های شاهنامه را می توان پنجره ای رو به جهانی واقعی انگاشت که درآن آدمیان با یکدیگر و با نیروهایی برتر و فروتر از خویش رو در رو می گردند، در برابر آنها می ایستند و یکدیگر و جهان را به چالش می گیرند. در مجموع، خواندن داستان های شاهنامه رفته رفته به انباشت بینشی از ساز و کار میان انسان و طبیعت بیرونی یا انسان ها با یکدیگر مینجامد. در روند رشد ادبیات فارسی در فراخنای زمان آثار ادبی زبان فارسی رفته رفته نقشی آئینه وار را نیز در خود پرورده اند. بدین معنا، که خواننده را به درون وجود آدمی نیز می کشانند و اسرار درون نفس را بر او می گشایند. تمایز میان «نقش پنجره واری» و «نقش آئینه داری» روایات در اینجا به ویژه از این نظر دارای اهمیت است که ماهیت و نوع چالش های دامنگیر قهرمان روایت را نشان می دهد، خواه در رویارویی با جهانی خارج از خود او، خواه در برخورد با دیو نفس یا با حریفان و دشمنانی از این دست. بر این نکته نیز باید تأکید کرد که تفاوت بین این چالش ها نسبی است و نه مطلق، در درجات بازنمایی آن هاست و نه در ماهیت و تضاد میانشان. از همین روست که تصویر پنجره و آئینه را نه به صورت واقعیت پدیده شناختی متون بلکه در مقام ابزاری در خدمت تحلیل آثار باید شناخت. از این منظر است که می توان گفت روایات شاهنامه داستان هایی عمدتاً آفاقی و روایات عرفانی عمدتاً انفسی هستند.

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan