فئودالیسم دیجیتال (3/1)
|ماریانا مازوکاتو
مدت زیادی نگذشت که ابرشرکتهای آنلاینی نظیر گوگل، فیسبوک، آمازون و ایبِی، به بخش جداییناپذیر زندگی میلیونها انسان در سراسر جهان تبدیل شدند. این شرکتها، به طور روزافزونی بر چگونگی اطلاعاتی که جستجو میکنیم، بر ارتباطات و مراوداتی که با یکدیگر داریم، بر دوستیها و خریدهایمان، و بر اشتراکگذاری نظراتمان با کسانی که مایل به شنیدنش هستند، غلبه یافتهاند. تکنولوژیهای نوین این کمپانیها، در راستای خواستهها و نیازهای ما به وجود آمدهاند. هر شرکتی که تکنولوژیهای مشابه آنها داشته باشد، ممکنست که بتواند به این نیازها پاسخ دهد. بسیاری از شرکتها نیز در این مسیر تلاش خود را کردهاند، اما آنچه که در این بین جالبِتوجه میباشد، اینست که چگونه شرکتهای انگشتشماری، به گونهای شتابان و فراگیر، به جایگاهی غالب دست پیدا کردند، و به یاری چنین جایگاهی، قادر به «مَکِش ارزش» در مقیاس کلان شدند.
این کمپانیهای آنلاین، از سوی مدیران و مدافعانشان، غالباً به عنوان نیروهایی خیرخواه به تصویر کشیده میشوند؛ نیروهایی که نه فقط برای سود و منفعتشان، که برای پیشرفت جامعه کار میکنند. [مثلاً فیسبوک یکی از اهدافش را قدرتمند سازی مردم در اشتراکگذاری اطلاعات معرفی کرده بود، یا یکی از بنیانگذاران گوگل به نام سرگی برین، شرکتش را "نیرویی خیرخواه" نامیده بود که همواره در مقابل بدیها و شومیها قرار دارد]. هواداران هیجانزدۀ آنها، از پدیدۀ دگرگونکنندهای به نام "اقتصاد مشارکتی" و "سوسیالیسم دیجیتالی" صحبت میکنند؛ آنان دیدگاه خوشبینانهای را ترویج میدهند که بر مبنای آن، پلتفرمهای دیجیتال قدرت را به دست مردم میسپارند و طیف گستردهای از خدمات گوناگون را به رایگان در اختیار ما قرار میدهند؛ خدماتی که از ارتباط شبکهای و مکانیابی GPS، تا پایش وضعیت سلامت را شامل میشود.
در چارچوب چنین رویکردی، «سیلیکون ولی» (که مرکز شرکتهای هایتِک و نوآورست)، در مقابل «وال استریت» (که مرکز نهادهای مالیست) قرار میگیرد؛ مطابق این رویکرد، سیلیکون ولی با فراهم ساختن خدماتی که همگان میتوانند از آن بهره ببرند، خلأ مصرف را پر میکند، اما در مقابل، والاستریت قدرت و ثروت را در چنگال "یک درصدیها" متمرکز میسازد.
بیتردید، ابرشرکتهای آنلاین نقش ارزندهای برای کاربرانشان ایفا میکنند. آنها میتوانند رفاه انسانها را بهبود بخشند و در مواردی، بهرهوریشان را افزایش دهند. (مثلاً از طریق سرعت و سهولت بخشیدن به جستجوی محتوای وب، تسهیل پیدا کردن مسیرها، اشخاص، کتابها و امثالهم)؛
امّـا این تصور که این کمپانیها خدمات رایگانشان را از سر "خیرخواهی" فراهم میکنند، و یا هدفشان اینست که مردم را "قدرتمند" سازند، دیدگاهیست که از سادهانگاری بالایی رنج میبرد.
یک تحلیل واقعبینانه باید به این موضوع بپردازد که این شرکتها دقیقاً چگونه کار میکنند، سودشان از کجا سرچشمه میگیرد، و اثربخشی اجتماعی آنها (برحسب اینکه ارزشی میآفرینند یا نمیآفرینند) چگونه میباشد.
شرکتهایی نظیر گوگل، فیسبوک، و آمازون - و شرکتهای جدید "اقتصاد مشارکتی"، نظیر اوبر و Airbnb - خودشان را به عنوان "پلتفرم" معرفی کردهاند. وجه تمایز آنها با سایر شرکتها اینست که آنها در بازارهای مرسوم و متعارف (که در آن شرکتها کالاها و خدماتی تولید میکنند و آن را به مصرفکنندگان میفروشند) فعالیت نمیکنند. آنها در بازارهایی فعالیت دارند که اقتصاددانان، آنان را «بازارهای دوجانبه» (two-sided markets) مینامند؛ بدین صورت که از یک سو، خدماتی را به کاربران ارائه میدهند، و در سوی دیگر، امکاناتی را به سایر شرکتها عرضه میکنند - امکاناتی نظیر فروش فضای تبلیغ آگهی بر بستر اینترنت، و یا فروش اطلاعاتی پیرامون مشی و رفتار کاربرانشان به شرکتها.
با اینحال، صفت مشخصۀ بازارهای دوجانبه، در چگونگی اتصال دو سمتِ بازار نهفته است.
زمانی که شمار کاربران پلتفرمها در یک سمت بازار (سمت استفاده از موتور جستجوگر فلان شرکت آنلاین، و یا عضویت در شبکۀ اجتماعی آن شرکت) افزایش مییابد، کلیک کردن بر آگهیهای آنلاین هم بالا میرود و بدین طریق، شرکت آنلاین میتواند اطلاعات بیشتری از مشی و رفتار کاربرانش گردآوری نماید، و از همین رو، قابلیت کسب سودی که شرکت میتواند در سمتِ دیگر بازار به دست آورد، افزایش پیدا میکند.
اینکه گوگل و فیسبوک از کاربرانشان هزینهای مطالبه نمیکنند، ابداً به زیانشان تمام نخواهد شد: آنها نیازمند آن هستند که تا حد امکان، افراد بیشتری به پلتفرمشان ملحق شوند، تا بتوانند امکاناتی که به سایر شرکتها در سمت دیگر بازار به فروش میرسانند را جذّابتر نمایند.
✅ @karkhone