ملیمذهبی؛ هویت یا نهاد (۱)
سعید مدنی
🔴 در سال ۱۳۷۸ و در دوشماره ۶۴ و ۶۵ ایران فردا در پروندهای تحت عنوان «ملیمذهبی: بیان یک گرایش یا یک نهاد» جمعی از فعالان ملیمذهبی* تلاش کردند تا مولفه‌های مهم جریانی که از مدتها پیش با عنوان «ملیمذهبی» شناخته شده بود را از دیدگاه خود تبیین کنند. در مقدمه این پرونده آمده است:
«جریانی که به طیف ملیمذهبی موسوم گردیده است نیز در درون همین چالشهای مهم (گریز از عقب‌ماندگی و جامعه نامتوازن) تولد یافته است. این جریان به تدریج تکوین یافته و پیرامون مبانی فکری و اضلاع مختلف اندیشگی خود مفهوم‌سازی کرده و از ابراز هویت با عمل خویش در بستر تاریخ به احراز هویت دست یافته است. اما هم اضلاع فکری و هم ظهور و بروز ابعاد اجتماعی این جریان امری تدریجی، نوبه نوشونده و همواره در حال شدن بوده است، ولی این جریان در سیر تکوینی مستمر خود درونمایههایی نسبتا مشترک و ثابت هم داشته است: نقد استعلایی سنت مذهبی جامعه (نه نفی سنت و نه دور زدن و بی‌اعتنایی به آن، بلکه حل آن و عبور از درون سنت)، نقد قدرت (و مبارزه صادقانه و فداکاری قهرمانانه در این راه) و نقد مدرنیته (برخورد انتقادی-نه شیفته‌وار و ستایش‌گرانه و نه قهر متعصبانه و ستیزه‌جویانه - هم با اندیشه و هم با رفتار سیاسی اقتصادی غرب) و سودای دفاع از هویت و منافع ملی و برپایی جامعهای مبتنی بر استقلال و حاکمیت ملی، رشد و شکوفایی و سربلندی اقتصادی همراه با عدالت و حفظ کرامت و معنویت انسان. این جریان در سیر تکوین تاریخی خود آموخت که مذهب و ملیت دو پایه حفظ تمدن ایرانی بوده و هست و برخی از اندیشمندان این جریان نیز در تعریف نسبت این دو، به مفهوم‌سازی و تئوری‌پردازی دست زدند.»
🔴 تکثر و تنوع درون افراد، انجمنها و احزابی که خود را منتسب به هویت ملیمذهبی میدانند همواره امری مسلم فرض شده است. ملیمذهبی هیچ گاه منحصر به یک حزب یا انجمن منفرد نبوده و شامل مجموعه متنوعی از افراد و جریانات شده که البته خود را درون هویت ملیمذهبی تعریف کرده‌اند. بنا براین عنوان «ملیمذهبی» مثل هر هویت دیگری در درون خود تکثر و پلورالیسم را به رسمیت میشناسد، اما این تکثر درون هویت، نافی تبار، مولفهها و مختصات مشترک ملیمذهبی نیست. در این زمینه ابراهیم یزدی مینویسد: «در قلمرو معرفتی فاصله میان آرا و نظریات روشنفکران دینی کم نیست و این هم یک پدیده طبیعی به خصوص در میان روشنفکران دینی است. روشنفکری دینی را نباید یک «قرار گاه» مستقر در یک ایستگاه اجتماعی و فضای فرهنگی تصور کرد، بلکه باید آن را یک پویش یا فرایند در نظر گرفت... بنابراین طبیعی است که جوابها یکسان نباشد چرا که سئوالها یکسان نبوده و نیستند. طبیعی است که سئوالها و پاسخهای مهندس بازرگان با دکتر شریعتی متفاوت باشد».
🔴 واژه هویت (identity) ریشه در زبان لاتین دارد و دارای دو معنای اصلی است: اولین معنای آن، بیانگر مفهوم تشابه مطلق است (این با آن مشابه است)؛ معنای دوم آن به مفهوم تمایز است که مرور، سازگاری و تداوم را فرض میگیرد. به این ترتیب مفهوم هویت به طور همزمان میان افراد یا اشیا، دو نسبت محتمل برقرار میسازد: از یک طرف شباهت در درون و از طرف دیگر تفاوت با بیرون. هویت چهارچوبی واقعی است که به فرد و گروه کمک میکند تا درباره موضوعها داوری کنند. اگر این چهارچوب و افق وجود نداشته باشد، تصویر فرد از خود و دیگران مخدوش میگردد و در نتیجه، بحران هویت رخ میدهد. بر این اساس مثلا وقتی از بحران هویت اصلاحطلبان سخن گفته میشود به معنای آن است که این جریان فاقد معیارهای روشن و صریح برای منتسبان به این هویت است تا معیاری باشد برای ارزیابی سره از ناسره و درست از نادرست.
🔴 در گذشته فرایند هویت‌یابی جامعه سنتی اغلب منفعلانه و مبتنی بر عوامل انتسابی و نهادهای اجتماعی، دینی و سیاسی بود اما به مرور با تغییر منابع هویتساز و عرضه انبوه منابع اجتماعی و فرهنگی هویت آفرین، توسعه روابط اجتماعی و تعلقات گروهی و آزادی و استقلال نسبی نقش‌های خانوادگی و اجتماعی، فرایند هویت‌یابی صورتی فعالانه، اغلب آگاهانه و بازاندیشانه به خود گرفت. بر این اساس گفته میشود هویت به گذشته، امروز و آینده مرتبط است. هویت ملیمذهبی نیز از این قاعده مستثنی نیست و دستخوش تغییر و تحول شده و میشود. اما این تحول گریز ناپذیر مانع آن نمیشود تا پیوند و ارتباط طولی در زمان منقطع شود. شاید به همین دلیل هویت را واژه رقیب ایدئولوژی میدانند. ریمون آرون، ایدئولوژیها را که بدانها «ایسمها» اطلاق میکنند، دارای سه خصلت می‌بیند: یکی خصلت عاطفی آن است که بر خلاف اندیشه‌های ثابت، بیشتر طالب متقاعد کردن است تا بیان کردن. دیگری توجیه علایق و منافع، و سوم ساخت به ظاهر منطقی و عقلی و منسجم که در برخی از ایدئولوژیها مانند مارکسیسم بیشتر است و در برخی کمتر./ایران فردا
جان آگه با #فرهیختگان
سعید مدنی
🔴 در سال ۱۳۷۸ و در دوشماره ۶۴ و ۶۵ ایران فردا در پروندهای تحت عنوان «ملیمذهبی: بیان یک گرایش یا یک نهاد» جمعی از فعالان ملیمذهبی* تلاش کردند تا مولفه‌های مهم جریانی که از مدتها پیش با عنوان «ملیمذهبی» شناخته شده بود را از دیدگاه خود تبیین کنند. در مقدمه این پرونده آمده است:
«جریانی که به طیف ملیمذهبی موسوم گردیده است نیز در درون همین چالشهای مهم (گریز از عقب‌ماندگی و جامعه نامتوازن) تولد یافته است. این جریان به تدریج تکوین یافته و پیرامون مبانی فکری و اضلاع مختلف اندیشگی خود مفهوم‌سازی کرده و از ابراز هویت با عمل خویش در بستر تاریخ به احراز هویت دست یافته است. اما هم اضلاع فکری و هم ظهور و بروز ابعاد اجتماعی این جریان امری تدریجی، نوبه نوشونده و همواره در حال شدن بوده است، ولی این جریان در سیر تکوینی مستمر خود درونمایههایی نسبتا مشترک و ثابت هم داشته است: نقد استعلایی سنت مذهبی جامعه (نه نفی سنت و نه دور زدن و بی‌اعتنایی به آن، بلکه حل آن و عبور از درون سنت)، نقد قدرت (و مبارزه صادقانه و فداکاری قهرمانانه در این راه) و نقد مدرنیته (برخورد انتقادی-نه شیفته‌وار و ستایش‌گرانه و نه قهر متعصبانه و ستیزه‌جویانه - هم با اندیشه و هم با رفتار سیاسی اقتصادی غرب) و سودای دفاع از هویت و منافع ملی و برپایی جامعهای مبتنی بر استقلال و حاکمیت ملی، رشد و شکوفایی و سربلندی اقتصادی همراه با عدالت و حفظ کرامت و معنویت انسان. این جریان در سیر تکوین تاریخی خود آموخت که مذهب و ملیت دو پایه حفظ تمدن ایرانی بوده و هست و برخی از اندیشمندان این جریان نیز در تعریف نسبت این دو، به مفهوم‌سازی و تئوری‌پردازی دست زدند.»
🔴 تکثر و تنوع درون افراد، انجمنها و احزابی که خود را منتسب به هویت ملیمذهبی میدانند همواره امری مسلم فرض شده است. ملیمذهبی هیچ گاه منحصر به یک حزب یا انجمن منفرد نبوده و شامل مجموعه متنوعی از افراد و جریانات شده که البته خود را درون هویت ملیمذهبی تعریف کرده‌اند. بنا براین عنوان «ملیمذهبی» مثل هر هویت دیگری در درون خود تکثر و پلورالیسم را به رسمیت میشناسد، اما این تکثر درون هویت، نافی تبار، مولفهها و مختصات مشترک ملیمذهبی نیست. در این زمینه ابراهیم یزدی مینویسد: «در قلمرو معرفتی فاصله میان آرا و نظریات روشنفکران دینی کم نیست و این هم یک پدیده طبیعی به خصوص در میان روشنفکران دینی است. روشنفکری دینی را نباید یک «قرار گاه» مستقر در یک ایستگاه اجتماعی و فضای فرهنگی تصور کرد، بلکه باید آن را یک پویش یا فرایند در نظر گرفت... بنابراین طبیعی است که جوابها یکسان نباشد چرا که سئوالها یکسان نبوده و نیستند. طبیعی است که سئوالها و پاسخهای مهندس بازرگان با دکتر شریعتی متفاوت باشد».
🔴 واژه هویت (identity) ریشه در زبان لاتین دارد و دارای دو معنای اصلی است: اولین معنای آن، بیانگر مفهوم تشابه مطلق است (این با آن مشابه است)؛ معنای دوم آن به مفهوم تمایز است که مرور، سازگاری و تداوم را فرض میگیرد. به این ترتیب مفهوم هویت به طور همزمان میان افراد یا اشیا، دو نسبت محتمل برقرار میسازد: از یک طرف شباهت در درون و از طرف دیگر تفاوت با بیرون. هویت چهارچوبی واقعی است که به فرد و گروه کمک میکند تا درباره موضوعها داوری کنند. اگر این چهارچوب و افق وجود نداشته باشد، تصویر فرد از خود و دیگران مخدوش میگردد و در نتیجه، بحران هویت رخ میدهد. بر این اساس مثلا وقتی از بحران هویت اصلاحطلبان سخن گفته میشود به معنای آن است که این جریان فاقد معیارهای روشن و صریح برای منتسبان به این هویت است تا معیاری باشد برای ارزیابی سره از ناسره و درست از نادرست.
🔴 در گذشته فرایند هویت‌یابی جامعه سنتی اغلب منفعلانه و مبتنی بر عوامل انتسابی و نهادهای اجتماعی، دینی و سیاسی بود اما به مرور با تغییر منابع هویتساز و عرضه انبوه منابع اجتماعی و فرهنگی هویت آفرین، توسعه روابط اجتماعی و تعلقات گروهی و آزادی و استقلال نسبی نقش‌های خانوادگی و اجتماعی، فرایند هویت‌یابی صورتی فعالانه، اغلب آگاهانه و بازاندیشانه به خود گرفت. بر این اساس گفته میشود هویت به گذشته، امروز و آینده مرتبط است. هویت ملیمذهبی نیز از این قاعده مستثنی نیست و دستخوش تغییر و تحول شده و میشود. اما این تحول گریز ناپذیر مانع آن نمیشود تا پیوند و ارتباط طولی در زمان منقطع شود. شاید به همین دلیل هویت را واژه رقیب ایدئولوژی میدانند. ریمون آرون، ایدئولوژیها را که بدانها «ایسمها» اطلاق میکنند، دارای سه خصلت می‌بیند: یکی خصلت عاطفی آن است که بر خلاف اندیشه‌های ثابت، بیشتر طالب متقاعد کردن است تا بیان کردن. دیگری توجیه علایق و منافع، و سوم ساخت به ظاهر منطقی و عقلی و منسجم که در برخی از ایدئولوژیها مانند مارکسیسم بیشتر است و در برخی کمتر./ایران فردا
جان آگه با #فرهیختگان
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment