✳️ تاملی بر واج‌آرایی یا نغمه ی حروف
تلخیص و برداشتی آزاد از مقاله ی:
واج آرایی و واج زدایی در شعر نوشته ی فریدون شیرازی
پایگاه مجلات تخصصی نور
تهیّه ی متن: ابراهیم رمضانلی
❇️ «واج‌آرایی» یا «نغمه‌ی حروف»
یکی از زیباترین صنایع ادبی به ویژه در عرصه‌ی شعر فارسی است.
این صنعت بدیعی آنگاه که از ذوق سلیم شاعری خوش قریحه تراوش نماید،علاوه بر القای مفهوم یا حالتی خاص،موجد نوعی موسیقی درونی از شعر است وتأثیر بسزایی در غنا بخشیدن به آهنگ آن دارد.
به نظر می‌رسد که در کاربرد این صنعت بدیعی،عالم و عامد بودن شاعر یکی از شرایط اسـاسی است؛هر چند که از رهگذر اتّفاق نیز چنین آرایه‌ای در اشعار شاعران خلق شده است.
❇️ هنری ترین و زیباترین شیوه ی واج آرایی آن است که شاعر به وسیله ی تکرار واج ها علاوه بر آفرینش موسیقی درونی، بتواند موضوع یـا حالتی بر گرفته از فضای شعری و روح عاطفی کلام را نیز در ذهن مخاطب و خواننده القا کند.
✅در ابیات زیر به نمونه‌های از چنین کاربردی از شاعرام مـتقدّم و مـتأخّر اشاره می‌شود:
«لبش می‌بوسم و در می‌کشم می
به آب زندگانی برده‌ام پی»
«چشمم از آینه‌داران خط و خالش باد
لبم از بوسه ربایان بر و دوشش باد»
(حافظ)
تکرار صامت«ب»و«م»نوعی موسیقی ایجاد کرده که در القـای مـفهوم مـورد نظر شاعر تأثیر فراوان دارد.«ب»و«م»در بـیت اوّل و«ب»در بـیت دوّم چندان تکرار می‌شود که مرتّب لب‌ها روی هم قرار می‌گیرند و درست حالت بوسیدن را تداعی می‌کنند.
«بگذار تا بگریم چون در ابر در بهاران
کز سـنگ نـاله خیزد روز وداع یاران»
تکرار مصوّت بلند«آ»در مـثال فـوق که مطلع غزل مشهوری از سعدی است،حالت گریستن را کاملا تداعی می‌کند که با حال و هوای و فضای عاطفی شعر سـازگاری تـمام دارد.
«تـو کمان کشیده و در کمین که زنی به تیرم و من غمین
هـمه غم بود از همین که خدا نکرده خطا کنی»
تکرار صامت‌های«ن»و«ک»در این بیت علاوه بر گوش‌نواز کردن آن،فعل امـر «نـکن»را بـه ذهن القا می‌کند که برخاسته از فضای عاطفی شعر است؛زیرا شـاعر مـمدوح را از کمین کردن و تیر انداختن به وسیله‌ی کمان ابرو و تیر مژه بر حذر داشته است.
«گر فوت شد سحور چه نقصان؟صبوح هست از مـی کـنند روزه گشا طالبان یار»
(حافظ)
مصوّت«آ»چهار بار در بخش پایانی مصراع دوّم آمده است کـه تـأیید و تـأکیدی است برای ایجاد تداعی تصویر دهان باز هنگام افطار و تناول غذا.دهانی که تا هـنگام افـطار بسته بوده است.
«ز رقیب دیو سیرت به خدای خود پناهیم
مگر آن شـهاب ثـاقب مـددی دهد خدا را»
تکرار مصوّت«آ»حالت و شکل دهان باز فریاد خواهنده و طالب کمک را تداعی مـی‌کند.حـالتی کـه با جوّ عاطفی و احساس شعر هم خوانی کامل دارد.
من از گفتن می‌مانم امـّا زبـان گنجشگان زبان زندگی جمله‌های جاری جشن طبیعت است» (فروغ)
مصوّت«ی»وصامت‌های«ج»و«گ»چندان در این بند از شعر فـروغ فـرّخزاد تکرار شده‌اند که صدای«جیگ جیگ»گنجشکان را که برخاسته از فضای کلّی بـند اسـت،به ذهن متبادر می‌سازند.
«دلم شکسته‌تر از شـیشه‌های شـهر شـماست شکسته باد کسی کاین چنینمان مـی‌خواست»
(سـهیل محمودی)
تکرار دو واج«ش»و«ک»در بیت بالا،کاملا صدای حاصل از شکستن و شکسته‌شدن را فریاد می‌آورد.
«ای تـکیه‌گاه و پنـاه زیباترین لحظه‌های پر عصمت و پر شکوه تنهایی و خـلوت من!ای شطّ شیرین شـوکت مـن»
(اخوان ثالث)
«گشتی شکستگانیم ای بـاد شـرطه بر خیز
شاید که باز بینیم دیدار آشنارا»(حافظ)
در مثالهای فوق دو واج«ش»و«ر»علاوه بـر گـوش نوازی شعر و غنا بخشیدن بـه آهـنگ درونـی آن،صدای حاصل از بـه هـم خوردن امواج آب را در ذهن تـداعی مـی‌کند.
ختم بیان از حافظ شیرین کلام کـه در آن تـکرار واج«س»با لطافت تمام دعوت به سـکوت و آرامـش مـی‌کند.
«رشـته‌ی تـسبیح اگر بگسست مـعذورم بـدار
دستم اندر ساعد ساقی سیمین ساق بود»
❇️ ذکر این نکته ضروری می‌نماید که گاهی تـداعی و القـای مـوضوعی یا تصویر حالتی به ذهن شنوند از راه التـزام واج نـیست بـلکه از طـریق التـزام واژه است.بعنوان مثال در غزل سعدی با مطلع:
«ای چشم تو دل فریب و جادو در چشم تو خیره چشم آهو»
تکرار واژه‌ی«چشم»در تـمامی مصراع‌ها، حالت تسلیم محض عاشق و "چشم گفتن"او را در مقابل معشوق را به صورت بدیع و زیبا در فضای عاطفی غزل به ذهن القا می‌کند.
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
تلخیص و برداشتی آزاد از مقاله ی:
واج آرایی و واج زدایی در شعر نوشته ی فریدون شیرازی
پایگاه مجلات تخصصی نور
تهیّه ی متن: ابراهیم رمضانلی
❇️ «واج‌آرایی» یا «نغمه‌ی حروف»
یکی از زیباترین صنایع ادبی به ویژه در عرصه‌ی شعر فارسی است.
این صنعت بدیعی آنگاه که از ذوق سلیم شاعری خوش قریحه تراوش نماید،علاوه بر القای مفهوم یا حالتی خاص،موجد نوعی موسیقی درونی از شعر است وتأثیر بسزایی در غنا بخشیدن به آهنگ آن دارد.
به نظر می‌رسد که در کاربرد این صنعت بدیعی،عالم و عامد بودن شاعر یکی از شرایط اسـاسی است؛هر چند که از رهگذر اتّفاق نیز چنین آرایه‌ای در اشعار شاعران خلق شده است.
❇️ هنری ترین و زیباترین شیوه ی واج آرایی آن است که شاعر به وسیله ی تکرار واج ها علاوه بر آفرینش موسیقی درونی، بتواند موضوع یـا حالتی بر گرفته از فضای شعری و روح عاطفی کلام را نیز در ذهن مخاطب و خواننده القا کند.
✅در ابیات زیر به نمونه‌های از چنین کاربردی از شاعرام مـتقدّم و مـتأخّر اشاره می‌شود:
«لبش می‌بوسم و در می‌کشم می
به آب زندگانی برده‌ام پی»
«چشمم از آینه‌داران خط و خالش باد
لبم از بوسه ربایان بر و دوشش باد»
(حافظ)
تکرار صامت«ب»و«م»نوعی موسیقی ایجاد کرده که در القـای مـفهوم مـورد نظر شاعر تأثیر فراوان دارد.«ب»و«م»در بـیت اوّل و«ب»در بـیت دوّم چندان تکرار می‌شود که مرتّب لب‌ها روی هم قرار می‌گیرند و درست حالت بوسیدن را تداعی می‌کنند.
«بگذار تا بگریم چون در ابر در بهاران
کز سـنگ نـاله خیزد روز وداع یاران»
تکرار مصوّت بلند«آ»در مـثال فـوق که مطلع غزل مشهوری از سعدی است،حالت گریستن را کاملا تداعی می‌کند که با حال و هوای و فضای عاطفی شعر سـازگاری تـمام دارد.
«تـو کمان کشیده و در کمین که زنی به تیرم و من غمین
هـمه غم بود از همین که خدا نکرده خطا کنی»
تکرار صامت‌های«ن»و«ک»در این بیت علاوه بر گوش‌نواز کردن آن،فعل امـر «نـکن»را بـه ذهن القا می‌کند که برخاسته از فضای عاطفی شعر است؛زیرا شـاعر مـمدوح را از کمین کردن و تیر انداختن به وسیله‌ی کمان ابرو و تیر مژه بر حذر داشته است.
«گر فوت شد سحور چه نقصان؟صبوح هست از مـی کـنند روزه گشا طالبان یار»
(حافظ)
مصوّت«آ»چهار بار در بخش پایانی مصراع دوّم آمده است کـه تـأیید و تـأکیدی است برای ایجاد تداعی تصویر دهان باز هنگام افطار و تناول غذا.دهانی که تا هـنگام افـطار بسته بوده است.
«ز رقیب دیو سیرت به خدای خود پناهیم
مگر آن شـهاب ثـاقب مـددی دهد خدا را»
تکرار مصوّت«آ»حالت و شکل دهان باز فریاد خواهنده و طالب کمک را تداعی مـی‌کند.حـالتی کـه با جوّ عاطفی و احساس شعر هم خوانی کامل دارد.
من از گفتن می‌مانم امـّا زبـان گنجشگان زبان زندگی جمله‌های جاری جشن طبیعت است» (فروغ)
مصوّت«ی»وصامت‌های«ج»و«گ»چندان در این بند از شعر فـروغ فـرّخزاد تکرار شده‌اند که صدای«جیگ جیگ»گنجشکان را که برخاسته از فضای کلّی بـند اسـت،به ذهن متبادر می‌سازند.
«دلم شکسته‌تر از شـیشه‌های شـهر شـماست شکسته باد کسی کاین چنینمان مـی‌خواست»
(سـهیل محمودی)
تکرار دو واج«ش»و«ک»در بیت بالا،کاملا صدای حاصل از شکستن و شکسته‌شدن را فریاد می‌آورد.
«ای تـکیه‌گاه و پنـاه زیباترین لحظه‌های پر عصمت و پر شکوه تنهایی و خـلوت من!ای شطّ شیرین شـوکت مـن»
(اخوان ثالث)
«گشتی شکستگانیم ای بـاد شـرطه بر خیز
شاید که باز بینیم دیدار آشنارا»(حافظ)
در مثالهای فوق دو واج«ش»و«ر»علاوه بـر گـوش نوازی شعر و غنا بخشیدن بـه آهـنگ درونـی آن،صدای حاصل از بـه هـم خوردن امواج آب را در ذهن تـداعی مـی‌کند.
ختم بیان از حافظ شیرین کلام کـه در آن تـکرار واج«س»با لطافت تمام دعوت به سـکوت و آرامـش مـی‌کند.
«رشـته‌ی تـسبیح اگر بگسست مـعذورم بـدار
دستم اندر ساعد ساقی سیمین ساق بود»
❇️ ذکر این نکته ضروری می‌نماید که گاهی تـداعی و القـای مـوضوعی یا تصویر حالتی به ذهن شنوند از راه التـزام واج نـیست بـلکه از طـریق التـزام واژه است.بعنوان مثال در غزل سعدی با مطلع:
«ای چشم تو دل فریب و جادو در چشم تو خیره چشم آهو»
تکرار واژه‌ی«چشم»در تـمامی مصراع‌ها، حالت تسلیم محض عاشق و "چشم گفتن"او را در مقابل معشوق را به صورت بدیع و زیبا در فضای عاطفی غزل به ذهن القا می‌کند.
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment