برخی از زیان‌های ملّی شدن نفت ایران


هنگامی‌که مصدق برای اجرای قانون ملّی‌شدن نفت به نخست‌وزیری رسید، شرکت نفت انگلیس و ایران یکی از قدرتمندترین شرکت‌های نفتی جهانی به‌شمار می‌آمد؛ ایران بزرگترین صادرکننده‌ی نفت خاورمیانه بود و از لحاظ جهانی مقام چهارم را پس از ایالات متحده آمریکا، جمهوری ونزوئلا و اتحاد جماهیر شوروی داشت. شرکت نفت انگلیس و ایران افزون‌بر اینکه انحصار تولید و صدور نفت ایران را در دست داشت، پنجاه درصد در شرکت نفت کویت، ۲۳٫۷۵ درصد در شرکت نفت عراق، و ۲۳٫۷۵ درصد در شرکت نفت قطر شریک بود و روی‌هم‌رفته بیش از پنجاه درصد نفت خاورمیانه را در اختیار داشت. این شرکت همراه با شش شرکت دیگر کارتل بزرگ بین‌المللی مشهور به «هفت خواهران» را تشکیل می‌داد و این هفت شرکت بخش اعظم ناوگان نفتکش جهان را در اختیار داشتند. شرکت نفت انگلیس و ایران، در پالایشگاه‌های نفتی بریتانیا، استرالیا، فرانسه، ایتالیا و اسرائیل سهیم بود و یک ناوگان نفتکش با نفتکش‌هایی به ارزش بیست‌ویک میلیون لیره در اختیار آن بود؛ سرمایه‌گذاری شرکت نفت در شرکت‌های فرعی و تابعه‌ی کمپانی‌های مشترک، به ۵۰ میلیون می‌رسید (۱)، و ارزش‌ دارایی‌های شرکت در سراسر جهان افزون بر ۲۵۴ میلیون پوند بود.

کل تولید سالانه ایران در آن زمان به ۳۲ میلیون تن می‌رسید که بیش از یک‌سومِ کلِ ۹۰ میلیون تن نفتِ سراسر خاورمیانه تشکیل می‌داد؛ پالایشگاه آبادان ایران، بزرگترین پالایشگاه نفت در سراسر جهان بود؛ از کل نیازهای سوختی اروپای غربی ۹۰ درصد از نفت خام، ۴۰ درصد از نفت سفید، و ۱۰۰ درصد گازوییل آن را ایران به‌تنهایی تٲمین می‌کرد (۲).

از سوی دیگر دولت ایران، حق‌الامتیازی به میزان ۱۶ درصد از کلیه‌ی منافع خالص حاصل از استخراج، تصفیه، و فروش نفت ایران، خواه تمام مراحل این عملیات مستقیماً به‌دست شرکت یا شرکت‌های تابعه، و خواه در ایران یا در خارج انجام می‌گرفت، به‌موجب قرارداد «آرمیتاژاسمیت» می‌بایست دریافت می‌کرد (۳) حال‌آنکه در غوغای ملّی‌شدن نفت، از این منافع بسیار، چشم‌پوشی شد و مصدق ادعای ایران نسبت به شرکت‌های تابعه را دور انداخت (۴).

از طرفی، شرکت نفت انگلیس و ایران، بزرگترین سرمایه‌گذاری خارجی بریتانیا بود (۵)، و شرکت هزینه‌های نگهداری و توسعه‌ی این تٲسیسات عظیم را پرداخت می‌کرد، حال آنکه پس از غوغای ملّی‌شدن نفت، تمامی هزینه‌ها بر عهده‌ی ایران قرار می‌گرفت؛ هرچند که پس از خروج کارمندان و کارشناسان انگلیسی، ایران از عهده‌ی استخراج نفت خود برنیامد. مصدق که زمانی گفته بود: «در ملّی کردن نفت، ایران دچار هیچ‌گونه زیان اقتصادی و ارزی نخواهد شد» (۶)، در هفدهم شهریور ۱۳۳۰ در مجلس شورای ملّی گفت: «مسائل ارز ما به‌کلّی مورد نگرانی است، یعنی تاکنون شرکت نفت، هر ماهی دو میلیون لیره خودش برای مخارجی که در ایران می‌کرد، می‌آورد بانک ملّی معامله می‌کرد و یک لیره‌ای که از بابت حق‌الامتیاز به دولت ایران می‌رسید، آن هم یک ارزی بود که در دست ما بود و اکنون چون جریان نفت به‌کلّی قطع شده، این لیره‌ها از دست ما رفته است». (۷)

رسانه‌های غربی در بررسی دوران مصدق به بازنمود عوارض اقتصادی آن دوران و زیانی که در نتیجه‌ی قطع صادرات نفت به ایران وارد شده بود، پرداختند؛ در میان بررسی‌ها بیشتر به این نکته توجه شد که اگر صنعت نفت ایران تعطیل نشده بود، و مصدق به راه‌حل معقولی تن در می‌داد، ایران در گذر سال‌های ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۳، بیش از صد میلیون تن نفت به بازارهای جهان صادر می‌کرد، و عواید به‌دست‌آمده از آن، بر مبنای پنجاه-پنجاه، که مورد پذیرش انگلیسی‌ها قرار گرفته بود، سبب شکوفایی اقتصادی ایران می‌شد. ولی در تمام این مدت، ایران تنها توانست کمی بیش از صدهزار تن نفت، یعنی یک‌هزارم آنچه می‌توانست در شرایط عادی نفت صادر کند، به چند ایتالیایی و ژاپنی بفروشد. و یک شرکت مستقل نفتی آمریکا به نام «سیتیز سرویس» (Cities Services) هم که حاضر شده بود با این وارد معامله بشود، زیر فشار دولت آن کشور از صحنه بیرون رفت (۸).

۱- بازی قدرت، جنگ نفت در خاورمیانه، محمود طلوعی، ۱۷۷
۲- نفت، قدرت و اصول، مصطفی عِلم، ۱۸۱-۱۸۲
۳- نفت ما و مسائل حقوقی آن، محمدعلی موحد، ۶۰
۴- خون و نفت، فرمانفرماییان، ۳۲۷-۳۲۸
۵- پنجاه سال نفت ایران مصطفی فاتح، ۵۰۹
۶- ۲۶ آذر ۱۳۲۹، نامه مصدق به مجلس. صفایی، همان، ۱۲۱
۷- صورت مذاکرات مجلس شورای ملّی ۱۷ شهریور ۱۳۳۰
۸- طلوعی، ۲۱۱

✅ @karkhone