محمدعلی موحد و «بازخوانی پرونده اتحاد اسلام نادر»
این سخنرانی در روز ۲۲ مرداد ۱۳۸۸ انجام شده است. دکتر شفیعی کدکنی، پیشنهاد داده بود که متن مذکور وارد کتب درسی دانش آموزان شود.
در زمان نادر، ایران تحت محاصره و تهدیدهای مختلف بود. از یک سو، شورش‌ها و جنگ‌های داخلی کشور را تضعیف کرده بود و از سوی دیگر، قدرت‌های خارجی مانند عثمانی و روسیه چشم طمع به خاک ایران داشتند. در چنین شرایطی، نادرشاه تلاش کرد تا با ایجاد اتحاد بین مذاهب اسلامی، به‌ویژه شیعه و سنی، از یکپارچگی و استقلال ایران دفاع کند.
از اقدامات بسیار مهم نادرشاه می توان به برگزاری شوراهای بزرگ مانند شورای مغان و همایش نجف، مذاکره با علمای شیعه و سنی، و ارسال هیئت‌های دیپلماتیک به عثمانی نام برد.
با این همه، اقدامات مبتنی بر قدرت و شکست های ناشی از آن از او فردی مستبدالرای و خشن ساخت به نحوی که برای تحکیم قدرت خود بهترین فرزند و جانشین اش را کور کرد و خوی استبدادی، از آن فاتح بزرگ، چهره ای دژم و جنایتکار ساخت که در هر شهری با ورودش مناره ها از کله ها می ساختند.
نادرشاه حتی نامه‌نگاری‌های چندی با عثمان پاشا، امپراتور عثمانی انجام دادکه بتواند وی را به قبول اضافه‌کردن مذهب شیعه به چهار مذهب معروف اهل تسنن وادارد، که در نهایت توفیق نیافت ،اما در نشست معروفی که در نجف میان علمای شیعه و سنی تمامی بلاد زیر چتر حکومت خود، از جمله هندو افغانستان و عراق و ... ایجاد کرده بود این امر را با امضاء گرفتن از مجتهدان و روحانیون تراز اول و انتشار طوماری به ثبت رساند.
موحد در این باره می گوید: « نادر در ۱۱۵۹ نامه ای به سلطان عثمانی نوشت که امنای شرع و اعیان دولت عثمانی «به این همه سفک دماء[خونریزی] راضی شدند و به قبول آن تکلیف راضی نشدند [...]. غرض ما صلاح اندیشی امت محمدیه بود.»
هر چند که تلاش‌های نادرشاه برای ایجاد اتحاد بین مذاهب اسلامی، با وجود نیت خیرخواهانه، به دلیل موانع و چالش‌های متعدد به طور کامل به نتیجه نرسید. با این حال، این تلاش‌ها درس‌های مهمی برای تاریخ به جای گذاشت و نشان داد که وحدت پایدار نیازمند درک متقابل، تساهل و گفت‌وگو است و نمی‌توان آن را با زور و اجبار و قدرت نظامی تحمیل کرد.
در مرور بر گزارش کوتاه دکتر محمد علی موحد نکات عبرت آموزی به چشم می خورد:
اول آن که شورای کبرای مغان و همچنین همایش نجف، وقتی در چارچوب زمان و مکان خود سنجیده شوند، انصافا اندیشه و اقدامی فوق العاده درخشان بوده اند. دعوت از بزرگان و وجوه اهالی و روسای طبقات و جمع کردن در حدود ۱۰۰ هزار نفر – حتی روایت کمترین فرنگیان را که ۲۰ هزار نفر گفته اند – از نمایندگان مردم برای تعیین تکلیف سلطنت و امضای وثیقه ای ناظر بر اصول کلی سیاستی که حکومت در پیش خواهد گرفت، ۵۰ سال پیش از شروع انقلاب کبیر فرانسه، امری بود که می توانست راهگشای تغییر نگرشی در باب حکومت باشد. اندیشه وحدت مسلمین و التیام حال شیعه و سنی هم آرمانی بسیار والا و ارجمند بود که آموزش و اقناع لازم داشت و نادر می خواست آن را از طریق قهر و اجبار حل کند. در برابر عثمانی که زورش نرسید، در داخل ایران البته چند صباحی در سایه ارعاب و سرکوب، خواسته نادر عملی شد؛ اما به محض این که او به قتل رسید، مردم به نقطه اول برگشتند و همان تعصبات جاهلانه و کینه توزی ها میان دو فرقه تجدید شد.
دوم که در مرور به این گزارش توجه انسان را جلب می کند، سهولت شگفت انگیزی است که دین به عنوان ابزار سیاست مورد دستکاری و سوء استفاده قرار می گیرد. در طرف شیعه آن ملاباشی ها و صدرها و امام جمعه ها که در دوران نادر از تبرا تبری می جستند، همان ها بودند که در دوران شاه سلطان حسین تولی و تبرا را رکن اسلام و ضروری دین می شمردند، غیرامامی را ناصبی می خواندند و رساله در کفر و نجاست ناصبی می نوشتند. در طرف سنی هم آن علمای اعلام و مشایخ عظام که در همایش نجف بر صحت عقاید شیعیان گواهی می دادند و اظهار عداوت با آنان را محکوم می کردند، از همان گروه و طایفه بودند که در استانبول و مکه شیعه را رافضی می خواندند و رافضی را واجب القتل می دانستند.
سوم بدگمانی است نسبت به همه کس و همه چیز که حکومت سرکوبگر گرفتار آن است. نادر حتی در مورد فرزند دلبندش رضاقی که در معرض سوءظن توطئه بر ضد او قرار گرفته بود، نمی تواند تامل کند و دستور می دهد چشم های فرزند را کور کنند در واقع، اول از همه، خود سرکوبگر است که چشم عقلش کور می شود و خواه و ناخواه در دام مداحان و مجیزگویان می افتد. میرزا مهدخان از مثلث شومی یاد می کند که برگرد نادر حلقه زده بودند و هر چه او می گفت، فورا تصدیق و تحسین می کردند و سخن او را مصداق وحی آسمانی قلمداد می نمودند.
این سخنرانی در روز ۲۲ مرداد ۱۳۸۸ انجام شده است. دکتر شفیعی کدکنی، پیشنهاد داده بود که متن مذکور وارد کتب درسی دانش آموزان شود.
در زمان نادر، ایران تحت محاصره و تهدیدهای مختلف بود. از یک سو، شورش‌ها و جنگ‌های داخلی کشور را تضعیف کرده بود و از سوی دیگر، قدرت‌های خارجی مانند عثمانی و روسیه چشم طمع به خاک ایران داشتند. در چنین شرایطی، نادرشاه تلاش کرد تا با ایجاد اتحاد بین مذاهب اسلامی، به‌ویژه شیعه و سنی، از یکپارچگی و استقلال ایران دفاع کند.
از اقدامات بسیار مهم نادرشاه می توان به برگزاری شوراهای بزرگ مانند شورای مغان و همایش نجف، مذاکره با علمای شیعه و سنی، و ارسال هیئت‌های دیپلماتیک به عثمانی نام برد.
با این همه، اقدامات مبتنی بر قدرت و شکست های ناشی از آن از او فردی مستبدالرای و خشن ساخت به نحوی که برای تحکیم قدرت خود بهترین فرزند و جانشین اش را کور کرد و خوی استبدادی، از آن فاتح بزرگ، چهره ای دژم و جنایتکار ساخت که در هر شهری با ورودش مناره ها از کله ها می ساختند.
نادرشاه حتی نامه‌نگاری‌های چندی با عثمان پاشا، امپراتور عثمانی انجام دادکه بتواند وی را به قبول اضافه‌کردن مذهب شیعه به چهار مذهب معروف اهل تسنن وادارد، که در نهایت توفیق نیافت ،اما در نشست معروفی که در نجف میان علمای شیعه و سنی تمامی بلاد زیر چتر حکومت خود، از جمله هندو افغانستان و عراق و ... ایجاد کرده بود این امر را با امضاء گرفتن از مجتهدان و روحانیون تراز اول و انتشار طوماری به ثبت رساند.
موحد در این باره می گوید: « نادر در ۱۱۵۹ نامه ای به سلطان عثمانی نوشت که امنای شرع و اعیان دولت عثمانی «به این همه سفک دماء[خونریزی] راضی شدند و به قبول آن تکلیف راضی نشدند [...]. غرض ما صلاح اندیشی امت محمدیه بود.»
هر چند که تلاش‌های نادرشاه برای ایجاد اتحاد بین مذاهب اسلامی، با وجود نیت خیرخواهانه، به دلیل موانع و چالش‌های متعدد به طور کامل به نتیجه نرسید. با این حال، این تلاش‌ها درس‌های مهمی برای تاریخ به جای گذاشت و نشان داد که وحدت پایدار نیازمند درک متقابل، تساهل و گفت‌وگو است و نمی‌توان آن را با زور و اجبار و قدرت نظامی تحمیل کرد.
در مرور بر گزارش کوتاه دکتر محمد علی موحد نکات عبرت آموزی به چشم می خورد:
اول آن که شورای کبرای مغان و همچنین همایش نجف، وقتی در چارچوب زمان و مکان خود سنجیده شوند، انصافا اندیشه و اقدامی فوق العاده درخشان بوده اند. دعوت از بزرگان و وجوه اهالی و روسای طبقات و جمع کردن در حدود ۱۰۰ هزار نفر – حتی روایت کمترین فرنگیان را که ۲۰ هزار نفر گفته اند – از نمایندگان مردم برای تعیین تکلیف سلطنت و امضای وثیقه ای ناظر بر اصول کلی سیاستی که حکومت در پیش خواهد گرفت، ۵۰ سال پیش از شروع انقلاب کبیر فرانسه، امری بود که می توانست راهگشای تغییر نگرشی در باب حکومت باشد. اندیشه وحدت مسلمین و التیام حال شیعه و سنی هم آرمانی بسیار والا و ارجمند بود که آموزش و اقناع لازم داشت و نادر می خواست آن را از طریق قهر و اجبار حل کند. در برابر عثمانی که زورش نرسید، در داخل ایران البته چند صباحی در سایه ارعاب و سرکوب، خواسته نادر عملی شد؛ اما به محض این که او به قتل رسید، مردم به نقطه اول برگشتند و همان تعصبات جاهلانه و کینه توزی ها میان دو فرقه تجدید شد.
دوم که در مرور به این گزارش توجه انسان را جلب می کند، سهولت شگفت انگیزی است که دین به عنوان ابزار سیاست مورد دستکاری و سوء استفاده قرار می گیرد. در طرف شیعه آن ملاباشی ها و صدرها و امام جمعه ها که در دوران نادر از تبرا تبری می جستند، همان ها بودند که در دوران شاه سلطان حسین تولی و تبرا را رکن اسلام و ضروری دین می شمردند، غیرامامی را ناصبی می خواندند و رساله در کفر و نجاست ناصبی می نوشتند. در طرف سنی هم آن علمای اعلام و مشایخ عظام که در همایش نجف بر صحت عقاید شیعیان گواهی می دادند و اظهار عداوت با آنان را محکوم می کردند، از همان گروه و طایفه بودند که در استانبول و مکه شیعه را رافضی می خواندند و رافضی را واجب القتل می دانستند.
سوم بدگمانی است نسبت به همه کس و همه چیز که حکومت سرکوبگر گرفتار آن است. نادر حتی در مورد فرزند دلبندش رضاقی که در معرض سوءظن توطئه بر ضد او قرار گرفته بود، نمی تواند تامل کند و دستور می دهد چشم های فرزند را کور کنند در واقع، اول از همه، خود سرکوبگر است که چشم عقلش کور می شود و خواه و ناخواه در دام مداحان و مجیزگویان می افتد. میرزا مهدخان از مثلث شومی یاد می کند که برگرد نادر حلقه زده بودند و هر چه او می گفت، فورا تصدیق و تحسین می کردند و سخن او را مصداق وحی آسمانی قلمداد می نمودند.
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment