✳️ایهام و لطیفه‌گویی

❇️ ایهام از این روی که می‌تواند هم‌زمان چند معنی را برتابد، چند معنایی که گاه پاره‌ای از آنها خلاف انتظار و در نتیجه طنزآمیز و خنده‌انگیز می‌نمایند، برای شیرین‌کاری‌های زبانی یعنی نکته گویی، لطیفه‌پردازی، مطایبه‌آوری و حاضرجوابی و.... شیوه‌ای شیرین و زمینه‌ای مناسب به شمار می‌آید و از این جاست که ایهام با لطیفه‌پردازی پیوند آشکار و استواری می‌پذیرد. تأمّل در ساختار لطیفه‌ها نیز نشان می‌دهد که بنیاد بسیاری از آنها بر واژه یا عبارت یا ساختاری چند معنایی است:

🔳گویند یغمای جندقی شبی را در منزل یکی از دوستان به عیش و نوش گذراند، سحرگاهان به اتاقی رفت تا اندکی بیاساید. از بختِ بد اتاق او روی طویله‌ای قرار داشت که خری در آن بود. تا می‌رفت چشمش گرم شود، خر با عرعرهای پیاپی او را از جا می‌پراند. یغما هرچه کرد نتوانست بخوابد. ناگزیر با اوقات تلخی از جا برخاست و بی‌آنکه به صاحبخانه چیزی بگوید این بیت را بر کاغذی نوشت و رفت:
خود آدمک بدی نبودی
قبرِ پدرِ خرت بسوزد.
محورِ ایهام: مصراع دوم.
1ـ فحش به خرِ صاحب‌خانه که نگذاشت یغما بخوابد. 2 ـ فحش به خودِ صاحب‌خانه

🔳ظریفی به خانۀ حاکمی رفت، حاکم با برادرش سرگرم شیره کشیدن بود. ظریف به بداهت گفت:
بر خلاف طبیعت و سیره
دو برادر شدند همشیره
محور ایهام: همشیره. 1 ـ خواهر 2 ـ کسی که با دیگری شیره می‌کشد.

🔳محتسبان مستی را که در ملأعام عربده جویی می‌کرد گرفتند و به محکمه بردند. دیری گذشت بدون اینکه کسی به او چیزی بگوید. مست که حوصله‌اش سر رفته بود از یکی پرسید مرا برای چه اینجا آورده‌اید؟ گفتند برای عرق‌خوری. گفت چه خوب ما هم اهلش هستیم، پس شروع کنیم.
محور ایهام: برای عرق خوری
1ـ به گناه عرق خوری 2ـ برای این که با هم عرق بخوریم.

🔳معلم تاریخ از دانش‌آموزی که چند روز غایب بود پرسید: از کی تا حالا غایب بوده‌ای؟ گفت از انقراض صفویه و بعد خندۀ بچه‌ها
محور ایهام: از انقراض صفویه
1ـ از روز درس انقراض صفویه 2 ـ از انقراض صفویه

🔳یکی از دیگری پرسید تو که اهل ادبی بگو بدانم هیچ‌کِدام( با کسره کاف) درست است یا هیچ‌کَدام ( با فتحه کام ). گفت: هیچ‌کُدام
محور ایهام: هیچ‌کّدام
1ـ هیچ‌کُدام درست است 2 ـ هیچ‌کُدام از هیچ‌کِدام و هیچ‌کَدام درست نیست.

❇️ منبع:

ایهام در شعر فارسی، سید محمد راستگو. ـ تهران: سروش،1379

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan