اگر ترکها به پیشرفت مقاصد امروزی خود موفق شوند و روزگار بگذارد بنیان کار خود را محکم کنند و اساس سیاست دنیا و اوضاع بینالملل نیز مانع خیالات خام نباشد، یقیناً هوا و هوس در سر خواهند داشت و ممکن است نسبت به ما خیالاتی بپزند و آن اَشکال مختلف میتواند داشته باشد.
یکی اینکه یک قسمت کوچک یا بزرگ از خاک ما را بخواهند متصرف شوند. هرچند این خیال با وجود دولت روسیه به ملاحظۀ قفقاز و ترکستان مستبعد است، ولیکن از کجا که مناسبات روسیه با قفقاز و ترکستان همیشه مثل امروز بماند و از کجا که یک وقت گرفتاریهای روسیه در داخله یا خارجه برای اجرای مقاصد ترکها موقع مناسب به دست ندهد و برای آن موقع من از افغانستان هم نگرانم. افغانها بهکلّی در تحت نفوذ ترکاند. از ترکیه صاحبمنصب و مستشار میگیرند و غیره...
ترکها خود را فوق سایر ملل و لااقل فوق ملل شرق میدانند و نظری که دربارۀ خودشان و سایر مشرقزمینیها دارند نظیر آن است که قبل از جنگ، آلمانها نسبت به سایر اروپاییها و ملل دیگر داشتند، یعنی خود را مستحق بر سیادت بر ملل شرق میدانند و پس از آنکه تفوق اقتصادی و علمی و صنعتی و تمدنی خود را مسلم کردند درصدد برخواهند آمد که اگر به زور نباشد به رضا و رغبت سایر ملل مشرق را تابع و زیر بلیت خود قرار دهند و از حالا هواهای ملل اروپایی در سر دارند و اگر ما مثل گذشته غافل و خواب باشیم و ترکها به پختگی و متانت کار کنند نظر به همکیشی و مناسبات زبانی و نژادی و تمدنی و غیرها که در بین بوده و هست و میتوان به وسیلۀ تبلیغات و تدابیر دیگر قوّت داد، این خطر ممکن است پیش بیاید و کسی هم جلوگیری نمیتواند بکند؛ زیرا که امری معنوی و طبیعی است.
این نگرانیهای من بجا باشد یا نباشد یک مطلب مسلم است که هیچ ملّتی بدون لیاقت و قابلیت دوام نمیکند و اقل مسائل این است که استقلال ظاهری یا معنوی خود را از دست میدهد. در آتیه لشکرکشی و جنگ و جدال با توپ و تفنگ کمکم منسوخ میشود، اما کشمکش معنوی هیچ وقت از بین مردم مرتفع نخواهد شد.
هر قومی که خود را لایق و مستعد میسازد مخدوم میشود و ملّت بیلیاقت خادم خواهد بود. چنانکه افراد مردم به حسب استعداد و لیاقت بعضی آقا و جماعتی نوکرند. و چون این ترتیب طبیعی و مقرون به عدالت است چاره هم ندارد.
نتیجهای که از این مقدمات میخواهم بگیرم این است که باید کاری کرد که ملّت ایران ملّت شود و لیاقت پیدا کند و الا زیردست شدنش حتمی است. زیردست ترک نشود زیردست عرب میشود و اوضاعی که امروز در ملّت ایران میبینم جای بسی نگرانی است.
سیاستنامۀ ذکاءالملک: مقالهها، نامهها و سخنرانیهای سیاسی محمّدعلی فروغی بهکوشش #ایرج_افشار، #هرمز_همایونپور
انتشارات دکتر محمود افشار، ۱۴۰۰،
ص ۱۵۲-۱۵۳
@Ellinne