▪️طرح یک سؤال:
جملههای زیر را ببینید و به جایگاه حرف «را» توجه بفرمایید:
۱) کتابی که خریده بودم، خواندم.
۲) کتابی که خریده بودم، را خواندم.
۳) کتابی را که خریده بودم، خواندم.
چرا از نگاه گویشوران فارسی، سه جملهٔ بالا، پذیرفتنی هستند؛ ولی از نگاه ویراستاران، جملهٔ (۳) پذیرفتنیتر است؟
پاسخ:
ـــ در جملهٔ (۱) از نظر کلامی نه نحوی، بهخاطر حضور «یای نکرهٔ مخصصه» درکنار مبتدای جمله؛ یعنی، «کتاب»، ـــ که آن را ازنظر نکره و معرفه بودن در بلاتکلیفی قرار میدهد؛ ـــ و همچنین آمدن جملهوارهٔ «که خریده بودم» بعداز «کتابی» ــ که درحقیت، نوعی وصف معرَف است و عمل معرفهسازی موصوف را انجام میدهد، ــ نبود حرف «را» توجیهپذیر است.
ـــ در جملهٔ (۲)، نقشنمای «را» درظاهر با مفعول فاصله گرفتهاست؛ ولی اینگونه نیست چون درحقیقت از هستهٔ مفعولی یا مفعول واژگانی، دور شده و درکنار مفعول گروهی ایستاده است.
در اینجا، کل عبارت «کتابی که خردیده بودم» یک گروه اسمی یا سازهٔ نحوی است و رویهمرفته در نقش مفعول، ظاهر شده است. جملهوارهٔ «که خریده بودم»، دراصل، وابستهٔ پسرو گروه اسمی است که قابل تأویل به یک صفت مفعولی واژگانی است؛ فیالمثل میتوان بهجای آن گفت: «کتاب خریده شده».
ـــ در جملهٔ (۳)٬ حرف «را» بعداز مفعول واژگانی؛ بعنی، «کتابی» قرار گرفته و ضمن رعایت فصاحت و ساخت نحوی جمله، خواننده را در یک توقف ذهنی قرار نمیدهد و دریافت پیام را برایش راحتتر میکند.
با سپاس
س. داریوش رضوی
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan