✳️ گزینش و چینش واژگان، راز ماندگاری حافظ: نگاهی به شعر حافظ از دریچه ی زبان شناسی جدید
حافظ را لسان الغیب و خاتم الشعرا می خوانند. او را حافظه تاریخی ایران و حامل فرهنگ ایران زمین می دانند... .
راستی راز این بزرگی در چیست؟
عده ای می گویند: او حافظ قرآن است؛ در حالیکه همه می دانیم رودکی سمرقندی هم حافظ قرآن بوده و در هشت سالگی قرآن را از بر کرده است. عده ی دیگری می گویند: کلام حافظ برگرفته از قرآن و کلام خداوند است؛ حال آن که مثنوی مولوی آن چنان با مفاهیم قرآنی عجین شده است که آن را قرآن عجم می نامند.
جماعتی می گویند: او یک روشنفکر و مصلح اجتماعی است؛ ولی فراموش نکنیم که سعدی هم یک مصلح بزرگ اجتماعی است و چیزی از حافظ کم ندارد.
عده ای او را یک منتقد بزرگ می دانند که در برابر کجی های روزگار ساکت ننشسته و تیغ زبان برکشیده است؛
در حالیکه عبید و سوزنی و بسحاق اطعمه و دیگران در این مورد چیزی کم نگذاشته اند.
شاید گروهی بگویند: حافظ یک عارف بزرگ است که با زبان عشق با مردم سخن می گوید. این سخن درست است؛ ولی عرفان حافظ با همه ی رندی خود، ادامه ی عرفان بزرگانی چون سنایی و عطار و مولوی و دیگرانی است که پیش از او بوده اند.
یا عنایت به توضیحات بالا، پس چرا حافظ در نگاه ما ایرانیان، همچنان بزرگ و ماندگار است؟!
اصولا" حافظ در ارتباط با مسائل بالا، حرف تازه ای نزده است. او در برابر شعر و فکر پیشینیان، راه تقلید را انتخاب کرده و در پاره ای موارد؛ اشعار دیگران را با همان وزن و قافیه جواب داده است.
کلا" روزگار حافظ، روزگار تقلید بوده و حافظ هم چارهای نداشته جز این که همین مسیر را طی کند؛ ولی به گونه ای دیگر.
با همه ی این اوصاف، حافظ همچنان بزرگ است و سر این بزرگی را باید در زبان شعری او جست وجو کرد.
ما از زندگی این شاعر اطلاع چندانی نداریم و از سخنان محمد گل اندام، که بنابه قولی دوست و هم شاگردی او بوده، به جز توصیفاتی کلی، چیزی افاده نمی شود و مستندات تاریخی هم اندک هستند؛ پس بهتر که به سراغ کلام او برویم.
اگر شعر را آفرینش زیبایی به وسیله ی زبان یا رستاخیز واژه ها تعریف کنیم، شعر حافظ به طور یقین، مصداق این دو تعریف است.
آنچه که به شعر حافظ، زیبایی و عظمت و ماندگاری بخشیده، استفاده ی بهینه و هنرمندانه ی این شاعر از سازوکارهای زبانی است.
حافظ هنگام ورود به لایه های صرفی زبان، دست به گزینش هنرمندانه ی واژه ها می زند؛ وقتی وارد لایه های نحوی می شود، به شکلی جادویی به چینش و سازماندهی واژه ها می پردازد؛ و هنگامی که به لایه های معنایی می رسد، مسیر معنایی واژه ها را عوض می کند.
پس دلایل اعجاب و ماندگاری شعر حافظ را می توان خلاصه وار به صورت زیر بیان کرد:
1. گزینش واژه ها:
حافظ در انتخاب واژه ها به انواع ظرفیت های معنایی و تناسب ها و تقارن های آوایی آن ها توجه دارد؛ به گونه ای که اگر واژه ای درون بیتی با معادل خود عوض شود، کل هندسه ی معنایی آن بیت به هم می ریزد. به بیت زیر توجه بفرمایید:
● تا دل هرزه گرد من رفت به چین زلف او
زان سفر دراز خود عزم وطن نمی کند
انتخاب واره ی "چین" در سخن بالا بسیار هنرمندانه است؛ زیرا با ایهامی که دارد و معناهای متفاوتی(شکن/جعد- سرزمین چین) از آن برداشت می شود، تناسب ها ی زیبایی با دیگر واژه ها از جمله "زلف" و "سفر" پیدا می کند.
2. چینش واژه ها:
حافظ با سازماندهی واژه ها و بهره برداری از امکانات نحوی زبان، در بیشتر موارد دست به آفرینش ساختار های ابهام دار و چند پهلو می زند که کمتر شاعری چنین شگردی دارد. به نمونه ی زیر توجه بفرمایید:
● من ترک می و شاهد و ساغر نمی کنم
صد بار توبه کردم و دیگر نمی کنم
به ساخت ابهام دار مصراع دوم، به خاطر عملکرد فعل پایانی، دقت بفرمایید.
3. تغییر دادن جهت معنایی واژه ها:
یکی از پیچیده ترین شگردهای هنری حافظ استفاده از واژه ها در معنای معکوس آن هاست به گونه ای که بار معنایی، عاطفی و فرهنگی واژه ها به ضد آن ها تبدیل می شود؛ به عنوان نمونه، به بار معنایی گروه واژه ی "خرابات مغان" و واژه ی " پاکدامن" در بیت های زیر توجه کنید:
● در خرابات مغان نور خدا می بینم
وین عجب بین که چه نوری زکجا می بینم
● حافظ به خود نپوشید، این خرقه ی می آلود
ای شیخ پاکدامن معذور دار ما را
نتیجه:
حافظ در حوزه ی اندیشه و عرفان ایرانی - اسلامی حرف تازه ای نزده، بلکه به کمک شگردهای زبانی پیچده حرف های زده شده را به شکلی تازه دوباره گویی کرده است؛ این است راز ماندگاری حافظ...
س.داریوش رضوی. آذرماه 1396
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan