▪️"بوی جوی مولیان"
"بخش سوم"
بوی جوی مولیان آید همی
بوی یار مهربان آید همی
ـ علت دیگر در تردید چنان حکایتی این است که: چندان مقبول نمی‌نماید که شاعری بلند‌مرتبه چون رودکی، پس از گذشت چندین سال مجاورت با دستگاه دولت سامانیان، به یک‌باره تحریض و برانگیخته شود آن هم به سبب رشوهٔ صاحبان لشکر، و امیر سامانی را چونان کودکی به سوی بخارا با طیِ قریب به هزار کیلومتر یک نفس می‌کشاند. در نهایت آن‌که اگر اقوال راویان این حکایتِ غیرواقعی از تاریخ را بپذیریم، با اصل روایات تاریخی که مقارن با این ایام مطرح شده‌اند چه باید کرد!
زیرا حدود تقریبیِ اسکان چهار سالهٔ نصر سامانی را اگر حدود سال‌های ۳۱۷-۳۲۱ هـ ، بپذیریم، نمی‌توانیم این ایام را با حوادث صورت پذیرفته انطباق دهیم. زیرا که مثلاً امیر نصر سامانی در سال ۳۱۷ هـ ، برای رسیدگی به امور خراسان و بررسی تحرکات سیاسی- نظامی اسفارابن شیرویه، به نیشابور عزیمت کرد و در آنجا به رتق و فتق اوضاع سیاسی نظامی پرداخت. (۱۳)
ـ نکتهٔ قابل توجه دیگر این است که برخی از مورخان بزرگ، خصوصیات بارز عهد امیر نصر سامانی را عدالت‌پروری و رعیت‌پروری و بسط علم و فرهنگ، وتوسعهٔ آزاديهای سیاسی و اجتماعی دانسته‌اند. (۱۴) و نصر دوم را با شکوه‌ترین نمایندهٔ خاندان سامانی برشمرده‌اند. (۱۵) و به همین سبب نیز بوده است که ایام امارت این امیر سامانی را عصر طلاییِ دولت سامانیان دانسته‌اند. (۱۷)
بنابراین حکایت چهارمقالهٔ عروضی از غیبت چهار سالهٔ امیر نصر و استقرار در هرات یا نیشابور و ترسیم شخصیتی هوسباز و بی‌توجه به امور دولتی از امیر نصر با اطلاعات تاریخی از دوران سامانی و شخصیت امیر نصر منطبق نیست.
احتمال اقتباس حکایت نظامی عروضی از حکایت اسکان هارون‌الرشید در رقّه:
طبقات‌الشعراء‌المحدثين تأليف ابن معتز (متوفی ۲۹۶هـ)، در شرح حال ۱۳۳ شاعر عرب و ذکر اشعاری از ایشان؛ از منابع مهمی است که احتمال اقتباس حکایت نظامی عروضی از آن بسیار دیده می‌شود. (۱۷)
او روایت کند که:
«هارون‌الرشید در تابستانی در رقّه مسکن گزیده و اقامتش در آنجا به درازا کشیده بود؛ چرا که هوای خوش و بادهای لطیف رقّه او را خوش آمده بود و چون زبیده همسر رشید شوق بغداد پیدا کرد در اندیشهٔ چاره‌ای برآمد تا رشید را وادار به بازگشت به بغداد، پایتخت خلافت کند. پس شاعران را گرد آورد و گفت: هر کس بتواند در ابیاتی شهر بغداد و خوشی‌های آن را توصیف و امیر را بدان جا تشویق کند، من او را از ثروت بی‌نیاز می‌کنم. شاعران در سخن گفتن از خوبی‌ها و زیبایی‌های بغداد بر یکدیگر پیشی گرفتند. از جمله این‌ها منصور نمرّی بود که ابیاتی در این باره سرود. از میان همۀ اشعار، سرودهٔ نمرّی در جان رشید مؤثر افتاد به گونه‌ای که به محض شنیدن آن شتابان رو سوی بغداد کرد. (۱۸)
همانندیِ عجیب این دو داستان با یکدیگر با اندک اختلاف جزئی و تقدّم زمانیِ روایت ابن معتز، گمان آگاه بودن نظامی عروضی از روایت نمرّی و هارون‌الرشيد را به ذهن متبادر می‌نماید.
↩️ بنابراین بر اساس تحلیل‌های پژوهشی، به نظر می‌رسد که نظامی عروضی سهواً و به قصد هنرنماییِ ادبی و نه تحریف تاریخ، مبادرت به پردازش این حکایت با اقتباس از روایت منصور نمرّی در کتاب طبقات‌الشعراء نوشتهٔ ابن معتز، نموده است. او تصوير هارون‌الرشيد در رقّه را، با تصویر امیرنصر سامانی در هرات و تجلیِ تهییج برانگیز شاعری چیره‌دست از درباریانِ هم‌خوان کرده و در کتاب چهارمقالهٔ خویش آورده است. شاید این‌چنین بود که نظامی این ابیات را به خامۀ ادب و با اتکای بر اشعار روان و سادهٔ رودکی، هنرمندانه در ضمیری تخیل‌گرا آراست و افسانه‌ای دلکش و فریبنده را پس از سه قرن سکوت آفرید.
🔁 گردآوری و تحقیق: #محمدرضاکاکائی
۴ دی ماهِ ۱۴۰۴ خورشیدی
@hafezaneha1
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
🔻ادامهٔ مطلب و ذکر منابع در فرستهٔ بعدی ⬇️
"بخش سوم"
بوی جوی مولیان آید همی
بوی یار مهربان آید همی
ـ علت دیگر در تردید چنان حکایتی این است که: چندان مقبول نمی‌نماید که شاعری بلند‌مرتبه چون رودکی، پس از گذشت چندین سال مجاورت با دستگاه دولت سامانیان، به یک‌باره تحریض و برانگیخته شود آن هم به سبب رشوهٔ صاحبان لشکر، و امیر سامانی را چونان کودکی به سوی بخارا با طیِ قریب به هزار کیلومتر یک نفس می‌کشاند. در نهایت آن‌که اگر اقوال راویان این حکایتِ غیرواقعی از تاریخ را بپذیریم، با اصل روایات تاریخی که مقارن با این ایام مطرح شده‌اند چه باید کرد!
زیرا حدود تقریبیِ اسکان چهار سالهٔ نصر سامانی را اگر حدود سال‌های ۳۱۷-۳۲۱ هـ ، بپذیریم، نمی‌توانیم این ایام را با حوادث صورت پذیرفته انطباق دهیم. زیرا که مثلاً امیر نصر سامانی در سال ۳۱۷ هـ ، برای رسیدگی به امور خراسان و بررسی تحرکات سیاسی- نظامی اسفارابن شیرویه، به نیشابور عزیمت کرد و در آنجا به رتق و فتق اوضاع سیاسی نظامی پرداخت. (۱۳)
ـ نکتهٔ قابل توجه دیگر این است که برخی از مورخان بزرگ، خصوصیات بارز عهد امیر نصر سامانی را عدالت‌پروری و رعیت‌پروری و بسط علم و فرهنگ، وتوسعهٔ آزاديهای سیاسی و اجتماعی دانسته‌اند. (۱۴) و نصر دوم را با شکوه‌ترین نمایندهٔ خاندان سامانی برشمرده‌اند. (۱۵) و به همین سبب نیز بوده است که ایام امارت این امیر سامانی را عصر طلاییِ دولت سامانیان دانسته‌اند. (۱۷)
بنابراین حکایت چهارمقالهٔ عروضی از غیبت چهار سالهٔ امیر نصر و استقرار در هرات یا نیشابور و ترسیم شخصیتی هوسباز و بی‌توجه به امور دولتی از امیر نصر با اطلاعات تاریخی از دوران سامانی و شخصیت امیر نصر منطبق نیست.
احتمال اقتباس حکایت نظامی عروضی از حکایت اسکان هارون‌الرشید در رقّه:
طبقات‌الشعراء‌المحدثين تأليف ابن معتز (متوفی ۲۹۶هـ)، در شرح حال ۱۳۳ شاعر عرب و ذکر اشعاری از ایشان؛ از منابع مهمی است که احتمال اقتباس حکایت نظامی عروضی از آن بسیار دیده می‌شود. (۱۷)
او روایت کند که:
«هارون‌الرشید در تابستانی در رقّه مسکن گزیده و اقامتش در آنجا به درازا کشیده بود؛ چرا که هوای خوش و بادهای لطیف رقّه او را خوش آمده بود و چون زبیده همسر رشید شوق بغداد پیدا کرد در اندیشهٔ چاره‌ای برآمد تا رشید را وادار به بازگشت به بغداد، پایتخت خلافت کند. پس شاعران را گرد آورد و گفت: هر کس بتواند در ابیاتی شهر بغداد و خوشی‌های آن را توصیف و امیر را بدان جا تشویق کند، من او را از ثروت بی‌نیاز می‌کنم. شاعران در سخن گفتن از خوبی‌ها و زیبایی‌های بغداد بر یکدیگر پیشی گرفتند. از جمله این‌ها منصور نمرّی بود که ابیاتی در این باره سرود. از میان همۀ اشعار، سرودهٔ نمرّی در جان رشید مؤثر افتاد به گونه‌ای که به محض شنیدن آن شتابان رو سوی بغداد کرد. (۱۸)
همانندیِ عجیب این دو داستان با یکدیگر با اندک اختلاف جزئی و تقدّم زمانیِ روایت ابن معتز، گمان آگاه بودن نظامی عروضی از روایت نمرّی و هارون‌الرشيد را به ذهن متبادر می‌نماید.
↩️ بنابراین بر اساس تحلیل‌های پژوهشی، به نظر می‌رسد که نظامی عروضی سهواً و به قصد هنرنماییِ ادبی و نه تحریف تاریخ، مبادرت به پردازش این حکایت با اقتباس از روایت منصور نمرّی در کتاب طبقات‌الشعراء نوشتهٔ ابن معتز، نموده است. او تصوير هارون‌الرشيد در رقّه را، با تصویر امیرنصر سامانی در هرات و تجلیِ تهییج برانگیز شاعری چیره‌دست از درباریانِ هم‌خوان کرده و در کتاب چهارمقالهٔ خویش آورده است. شاید این‌چنین بود که نظامی این ابیات را به خامۀ ادب و با اتکای بر اشعار روان و سادهٔ رودکی، هنرمندانه در ضمیری تخیل‌گرا آراست و افسانه‌ای دلکش و فریبنده را پس از سه قرن سکوت آفرید.
🔁 گردآوری و تحقیق: #محمدرضاکاکائی
۴ دی ماهِ ۱۴۰۴ خورشیدی
@hafezaneha1
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
🔻ادامهٔ مطلب و ذکر منابع در فرستهٔ بعدی ⬇️
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment