اندر امتناع صد خرمن گل دماغ‌پرور*
علّامهٔ قزوینی از زمان حیات تا همین امروز نه فقط شناخته به فضل و دقّت، بلکه مثال و نماد این صفات بوده‌است. جز نقل‌قول‌ها و حدیث دیگران، «نمود نوشتاری» بزرگی قزوینی چیست؟
قزوینی در تمام عمر خود عملاً «کتاب» ننوشته! «بیست مقاله» اسمش هم نشان می‌دهد که مجموعهٔ مقالات اوست. جز این مقالات (و مقالاتی که پس از درگذشتش چاپ شد)، آنچه قزوینی منتشر کرده‌است همان تعلیقاتش بر کتاب‌هایی‌ست که تصحیح کرده‌است. سال‌ها پس از درگذشت او بود که «یادداشت‌های قزوینی» و «مسائل پاریسیّه» در ۱۰ و ۴ جلد منتشر شد. این یادداشت‌ها نشان می‌دهد که آن تعلیقات، مثلاً در «جهانگشا»، در چه مطالعه و دقّتی «ریشه» داشته‌است. ولی قزوینی خود در تبدیل هرچه خوانده‌بود به «اثر» عجله نداشت. می‌دانست که نقطهٔ قوّتش در احاطه و دقّتی‌ست که در کشف و استنباط فکت‌های تاریخی و ادبی دارد، و می‌دانست همین برای جایگاه بلندش کافی است. همین بود که برای نوشتن یک تعلیقه دو سال جست‌وجو می‌کرد و یک مقاله را در ظرف پنج سال می‌نوشت و وسوسهٔ آفریدن آثار بیشتر یا متنوّع نداشت.
بزرگان دیگر ما الزاماً در حدّ قزوینی وسواس نوشتن نداشته‌اند، ولی باز اغلب حاصل کارشان بیرون از مقالات، کتاب‌هایی کم‌شمار است. فروزانفر جز آنچه حول مولانا نوشته، یک «سخن و سخنوران» دارد و خانلری -که توانی ذاتی در سازمان‌دهی داشت- یک اثر «کلاسیک» در «تاریخ زبان فارسی» دارد و کارهای عروض و دستورش هم در همین زمینهٔ زبان‌شناسی است. آثار ارزشمند و مهم مینوی هم -که به اقتضای روزگار یا حس ضرورت، آثار فراوانی تصحیح و ترجمه کرده- مجموعه مقالات اوست، از «پانزده گفتار» تا «مینوی بر گسترهٔ ادبیات فارسی» (که باز مدت‌ها پس از مرگش منتشر شد) و حتی آثار همایی (که شاید در بین این بزرگان نزدیک‌ترین فرد به تعریف سنّتی ادیب -که با پژوهشگر منافات دارد- باشد و تنوّع آثارش هم نشانهٔ همین است) هر یک حاصل سال‌ها غور او در موضوعی و بر کتابی یا فردی است و این‌ها تنها مثال‌ها نیستند. بزرگان «کثیر الاثر» هم عملاً یکی دو کار مهم و ماندگار دارند، حتّی اگر عالم و متفکّر کم‌نظیری مانند محمّدعلی فروغی باشند.
تاریخ هم نشان می‌دهد حتی در گذشته که علم محدودتر و جامع العلوم شدن ساده‌تر بوده، غالباً از اسماعیل بن احمد جرجانی تا شهمردان بن ابی‌الخیر و کیکاووس بن اسکندر با نوشتن همان یک یا دو اثر (و گاه آثاری در زمینه و ادامهٔ اثر اصلیشان) نام‌بردار و جاودان شده‌اند.
گسترهٔ جغرافی هم -که در بند الزامات فرهنگی ما نیست- همین را می‌گوید. هنینگ و مینورسکی آثار اصلیشان تک‌نگاری‌ها و مقالاتی در یک یا دو زمینه است و اهمّیّت نویسندگان بزرگی مثل فوشه‌کور و لازار در کتاب‌هایی است که در شاخه‌هایی از یک ریشه نوشته‌اند. در اغلب علوم خیلی اوقات حاصل سال‌ها و بلکه یک عمر پژوهش و تفکّر فرد یک کتاب یا یکی دو مقاله است که برای تکان دادن دنیا کافی است. سوسور و آدام اسمیت و داروین و مندل و اینشتین و حتّی مریم میرزاخانی را می‌شود برای این مدّعا مثال زد.
در روزگار خود ما، دو محقّق پرکار ایرانی که باید از جدّیّت و پویایی ایشان بسیار آموخت، جلال خالقی مطلق و علی‌اشرف صادقی، هردو آثار اصلیشان ده‌ها مقاله در یک یا دو زمینهٔ مشخص است و گذشته از کتاب‌هایی شامل مجموعه‌ای از آن مقالات، تنها یک دو کتاب کم‌حجم ولی مهم دارند.
این مقدّمهٔ بلند نتیجه‌ای مختصر دارد:
موتور محرّک پژوهشگر «پرسش» است. پرسش‌ها و یافته‌های دیگر «محصول جانبی» جست‌وجو در پی یافتن پاسخ پرسش اصلی است. اگر یافته‌ها در همان زمینهٔ پژوهش اصلی باشد به عمیق‌تر شدن آن می‌انجامد و اگر «تصادفاً» در زمینهٔ دیگری باشد گاه آن‌قدر مهم هست که بتوان از آن مقاله‌ای پرداخت و گاه چنین نیست و یادداشتی از آن بر جای می‌ماند تا شاید روزی تکمیل شود یا نشود. از کسانی که هر دو سال کتابی منتشر می‌کنند، کسانی که در هر زمینه‌ای چیزی می‌نویسند، و آن‌ها که کارشان مستقیماً کتاب می‌شود، بی آن که «روند» پژوهش ایشان در مقالات معلوم باشد، انتظار عمق مطالعه و کیفیّت بالا بیهوده است.
نمونه‌های فراوانی از این قبیل افراد امروزه همه جا هستند و کارشان به بنجل بودن معروف است. اگر خیال می‌کنیم استثنای فوق‌بشری‌ای هست که ممکن است شکل کارش عین بقیه باشد ولی حاصلش ناگهان نه بنجل که شاهکار از آب درآید، احتمال این که رنگمان کرده‌باشند بیشتر است. کسی می‌تواند اثری به اهمیّت «سبک‌شناسی» یا «تکوین زبان فارسی» بیافریند که آن «یک» موضوع سال‌ها و بلکه یک عمر در پس‌زمینهٔ تمام مطالعات و تفکّراتش باشد.
علی شاپوران
*اشاره است به بیت
یک دسته گل دماغ‌پرور
از خرمن صد گیاه بهتر
#فرهیختگان، پیک آگاهی شماست
علّامهٔ قزوینی از زمان حیات تا همین امروز نه فقط شناخته به فضل و دقّت، بلکه مثال و نماد این صفات بوده‌است. جز نقل‌قول‌ها و حدیث دیگران، «نمود نوشتاری» بزرگی قزوینی چیست؟
قزوینی در تمام عمر خود عملاً «کتاب» ننوشته! «بیست مقاله» اسمش هم نشان می‌دهد که مجموعهٔ مقالات اوست. جز این مقالات (و مقالاتی که پس از درگذشتش چاپ شد)، آنچه قزوینی منتشر کرده‌است همان تعلیقاتش بر کتاب‌هایی‌ست که تصحیح کرده‌است. سال‌ها پس از درگذشت او بود که «یادداشت‌های قزوینی» و «مسائل پاریسیّه» در ۱۰ و ۴ جلد منتشر شد. این یادداشت‌ها نشان می‌دهد که آن تعلیقات، مثلاً در «جهانگشا»، در چه مطالعه و دقّتی «ریشه» داشته‌است. ولی قزوینی خود در تبدیل هرچه خوانده‌بود به «اثر» عجله نداشت. می‌دانست که نقطهٔ قوّتش در احاطه و دقّتی‌ست که در کشف و استنباط فکت‌های تاریخی و ادبی دارد، و می‌دانست همین برای جایگاه بلندش کافی است. همین بود که برای نوشتن یک تعلیقه دو سال جست‌وجو می‌کرد و یک مقاله را در ظرف پنج سال می‌نوشت و وسوسهٔ آفریدن آثار بیشتر یا متنوّع نداشت.
بزرگان دیگر ما الزاماً در حدّ قزوینی وسواس نوشتن نداشته‌اند، ولی باز اغلب حاصل کارشان بیرون از مقالات، کتاب‌هایی کم‌شمار است. فروزانفر جز آنچه حول مولانا نوشته، یک «سخن و سخنوران» دارد و خانلری -که توانی ذاتی در سازمان‌دهی داشت- یک اثر «کلاسیک» در «تاریخ زبان فارسی» دارد و کارهای عروض و دستورش هم در همین زمینهٔ زبان‌شناسی است. آثار ارزشمند و مهم مینوی هم -که به اقتضای روزگار یا حس ضرورت، آثار فراوانی تصحیح و ترجمه کرده- مجموعه مقالات اوست، از «پانزده گفتار» تا «مینوی بر گسترهٔ ادبیات فارسی» (که باز مدت‌ها پس از مرگش منتشر شد) و حتی آثار همایی (که شاید در بین این بزرگان نزدیک‌ترین فرد به تعریف سنّتی ادیب -که با پژوهشگر منافات دارد- باشد و تنوّع آثارش هم نشانهٔ همین است) هر یک حاصل سال‌ها غور او در موضوعی و بر کتابی یا فردی است و این‌ها تنها مثال‌ها نیستند. بزرگان «کثیر الاثر» هم عملاً یکی دو کار مهم و ماندگار دارند، حتّی اگر عالم و متفکّر کم‌نظیری مانند محمّدعلی فروغی باشند.
تاریخ هم نشان می‌دهد حتی در گذشته که علم محدودتر و جامع العلوم شدن ساده‌تر بوده، غالباً از اسماعیل بن احمد جرجانی تا شهمردان بن ابی‌الخیر و کیکاووس بن اسکندر با نوشتن همان یک یا دو اثر (و گاه آثاری در زمینه و ادامهٔ اثر اصلیشان) نام‌بردار و جاودان شده‌اند.
گسترهٔ جغرافی هم -که در بند الزامات فرهنگی ما نیست- همین را می‌گوید. هنینگ و مینورسکی آثار اصلیشان تک‌نگاری‌ها و مقالاتی در یک یا دو زمینه است و اهمّیّت نویسندگان بزرگی مثل فوشه‌کور و لازار در کتاب‌هایی است که در شاخه‌هایی از یک ریشه نوشته‌اند. در اغلب علوم خیلی اوقات حاصل سال‌ها و بلکه یک عمر پژوهش و تفکّر فرد یک کتاب یا یکی دو مقاله است که برای تکان دادن دنیا کافی است. سوسور و آدام اسمیت و داروین و مندل و اینشتین و حتّی مریم میرزاخانی را می‌شود برای این مدّعا مثال زد.
در روزگار خود ما، دو محقّق پرکار ایرانی که باید از جدّیّت و پویایی ایشان بسیار آموخت، جلال خالقی مطلق و علی‌اشرف صادقی، هردو آثار اصلیشان ده‌ها مقاله در یک یا دو زمینهٔ مشخص است و گذشته از کتاب‌هایی شامل مجموعه‌ای از آن مقالات، تنها یک دو کتاب کم‌حجم ولی مهم دارند.
این مقدّمهٔ بلند نتیجه‌ای مختصر دارد:
موتور محرّک پژوهشگر «پرسش» است. پرسش‌ها و یافته‌های دیگر «محصول جانبی» جست‌وجو در پی یافتن پاسخ پرسش اصلی است. اگر یافته‌ها در همان زمینهٔ پژوهش اصلی باشد به عمیق‌تر شدن آن می‌انجامد و اگر «تصادفاً» در زمینهٔ دیگری باشد گاه آن‌قدر مهم هست که بتوان از آن مقاله‌ای پرداخت و گاه چنین نیست و یادداشتی از آن بر جای می‌ماند تا شاید روزی تکمیل شود یا نشود. از کسانی که هر دو سال کتابی منتشر می‌کنند، کسانی که در هر زمینه‌ای چیزی می‌نویسند، و آن‌ها که کارشان مستقیماً کتاب می‌شود، بی آن که «روند» پژوهش ایشان در مقالات معلوم باشد، انتظار عمق مطالعه و کیفیّت بالا بیهوده است.
نمونه‌های فراوانی از این قبیل افراد امروزه همه جا هستند و کارشان به بنجل بودن معروف است. اگر خیال می‌کنیم استثنای فوق‌بشری‌ای هست که ممکن است شکل کارش عین بقیه باشد ولی حاصلش ناگهان نه بنجل که شاهکار از آب درآید، احتمال این که رنگمان کرده‌باشند بیشتر است. کسی می‌تواند اثری به اهمیّت «سبک‌شناسی» یا «تکوین زبان فارسی» بیافریند که آن «یک» موضوع سال‌ها و بلکه یک عمر در پس‌زمینهٔ تمام مطالعات و تفکّراتش باشد.
علی شاپوران
*اشاره است به بیت
یک دسته گل دماغ‌پرور
از خرمن صد گیاه بهتر
#فرهیختگان، پیک آگاهی شماست
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment