🌐 زشت و زیبای هرمنوتیک
راوی #اندیشه ، محمدحسین مصلایی: مسأله تفسیر و تأویل کتاب‌های مقدس را میتوان از کوشش‌هایی که در قرون وسطی و نهضت اصلاح دینی برای دستیابی به معنای اصلی کتاب مقدس صورت گرفته تا همین امروزِ خاورمیانه دنبال کرد که از یک سو عده‌ای بر اساس فهم‌شان از دین، نظام سیاسی تشکیل می‌دهند و کشورداری می‌کنند، تا خشونت‌های گروه‌هایی همچون داعش و طالبان که باز بر اساس دریافت‌شان از دین صورت می‌گیرد.
یکی از این موارد که به‌واسطه علاقه برخی در کشور ما نیز به یک رسم و عادت تبدیل شده و بودجه‌های زیادی صرف آن شده و می‌شود، درهم آمیختن مفاهیم و اضافه کردن صفت «اسلامی» به مفاهیم و علوم از پیش موجود، و یا چه‌بسا ساختن علوم جدید و نسبت دادن آن به اسلام است. یکی از ابزارهایی که میتوان از آن برای نقد و بررسی این قبیل کوشش‌‌ها بهره برد، دانش هرمنوتیک است. هرمنوتیک مدرن با تبدیل رابطه «فهم» و «متن» به یک مسأله و موضوع تحلیل و شناخت فلسفی از قرن نوزدهم تاکنون توانسته ابزارهای کارآمدی را برای فهم هر متنی به وجود آورد. بی‌شک یکی از راه‌های مطمئن برای سنجش و به چالش کشیدن این قبیل رویه‌ها که اصرار به افزودن پسوند «اسلامی» به انتهای همه چیز دارند، مناقشه‌ای روش‌شناسانه در نوع نگرش آن‌ها به متون مقدس، با استفاده از ابزارهایی است که علم هرمنوتیک در اختیار ما قرار داده است.
دامنه اضافه کردن صفت «اسلامی» به مفاهیم مختلف در سال‌های اخیر به هنر رسیده و باعث شده برخی مدعی وجود مبانی زیبایی‌شناختی در قرآن، و به تبع آن، وجود چیزی به نام «زیبایی‌شناسی اسلامی» شوند. دکتر سعید توفیق، استاد مصری فلسفه و زیبایی‌شناسی، در یک سخنرانی در دانشکده ادبیات قاهره بر مبنایی علمی، مفهوم «زیبایی‌شناسی اسلامی» را بررسی و تحلیل کرده است. این سخنرانی با قدری تفصیل به صورت کتابی کوچک به نام «تهافت مفهوم علم الجمال الاسلامی» منتشر و در ایران نیز ترجمه شده است. واژه «تهافت» در عربی به معنای فروپاشیدن، به‌پای درافتادن، تنافض و از هم‌گسختگی است.
این کتاب از دو بخش تشکیل شده است؛ مبحث اول: «آیا در میراث اسلامی میتوان نوعی زیبایی‌شناسی یافت؟» و مبحث دوم: «آیا ممکن است گونه‌ای زیبایی‌شناسی از گفتمان اسلامی برآید؟». او در طول بخش اول کتاب ابتدا با ارائه تعریفی کمینه از زیبایی‌شناسی (Aesthetics) به بررسی عالمانه نمونه‌هایی می‌پردازد که مدعی وجود زیبایی‌شناسی اسلامی‌اند. وی با نشان دادن اشکالات علمی فراوان و درآمیختگی فکری این نوشته‌ها نشان می‌دهد که آن‌ها حتی تعریف روشنی از ساده‌ترین و بدیهی‌ترین مفاهیمی که درباره‌شان سخن گفته‌اند نیز نداشته‌اند. برای مثال، بخش زیادی از افرادی که مدعی وجود زیبایی‌شناسی اسلامی بوده‌اند ادعایشان را به اتکای یافتن عباراتی در متون اسلامی مطرح می‌کنند که در آن کلماتی از قبیل زیبا، هنر و صناعت استفاده شده باشد، اما از آنجا که هیچ درکی از مفهوم استتیک و زیبایی‌شناسی نداشته‌اند در یک جا «زیبا» در عباراتی از فارابی را که دلالتش بر سعادتی بوده که با اخلاق نیکو به وجود می‌آید، با لذت زیباشناختی خلط کرده‌اند، و جایی دیگر هم علم بلاغت و بدیع را به جای زیبایی‌شناسی نشانده‌اند.
سعید توفیق پس از بررسی مثال‌های فراوان نتیجه می‌گیرد که مفهوم «زیبایی‌شناسی اسلامی» بی‌مصداق است و می‌نویسد: «مختصر سخن آنکه این نویسندگان به هنر اسلامی توهین کرده‌اند، چرا که قدر آن را ندانسته‌اند و به اسلام نیز جفا روا داشته‌اند، چون چیزی را که به آن مربوط نمی‌شود، به آن تحمیل کرده‌اند و به زیبایی‌شناسی نیز بد کرده‌اند، زیرا از ابعاد مختلف و اهداف آن آگاه نبوده‌اند».
موضوع این کتاب را نباید به زیبایی‌شناسی فروکاست، بلکه باید آن را مناقشه‌ای روش‌شناختی در نحوۀ تفسیر و فهم میراث دینی و فکری اسلامی توسط گروهی به شمار آورد که اصرار به تحمیل مفاهیمی به اندیشه‌ی اسلامی دارند که در افق معنایی آن مطرح نبوده است. درواقع، با اینکه این کتاب به طور خاص به زیبایی‌شناسی پرداخته اما مخاطب اگر نقدها و استدلال‌های سعید توفیق درباره مفهوم «زیبایی‌شناسی اسلامی» را قانع‌کننده بیابد، می‌تواند این مشت را نمونه‌ای از خروار برداشت‌ها و تفسیرهای بی‌قید و بند از این متون به حساب بیاورد.
#فرهیختگان، پیک آگاهی شماست
راوی #اندیشه ، محمدحسین مصلایی: مسأله تفسیر و تأویل کتاب‌های مقدس را میتوان از کوشش‌هایی که در قرون وسطی و نهضت اصلاح دینی برای دستیابی به معنای اصلی کتاب مقدس صورت گرفته تا همین امروزِ خاورمیانه دنبال کرد که از یک سو عده‌ای بر اساس فهم‌شان از دین، نظام سیاسی تشکیل می‌دهند و کشورداری می‌کنند، تا خشونت‌های گروه‌هایی همچون داعش و طالبان که باز بر اساس دریافت‌شان از دین صورت می‌گیرد.
یکی از این موارد که به‌واسطه علاقه برخی در کشور ما نیز به یک رسم و عادت تبدیل شده و بودجه‌های زیادی صرف آن شده و می‌شود، درهم آمیختن مفاهیم و اضافه کردن صفت «اسلامی» به مفاهیم و علوم از پیش موجود، و یا چه‌بسا ساختن علوم جدید و نسبت دادن آن به اسلام است. یکی از ابزارهایی که میتوان از آن برای نقد و بررسی این قبیل کوشش‌‌ها بهره برد، دانش هرمنوتیک است. هرمنوتیک مدرن با تبدیل رابطه «فهم» و «متن» به یک مسأله و موضوع تحلیل و شناخت فلسفی از قرن نوزدهم تاکنون توانسته ابزارهای کارآمدی را برای فهم هر متنی به وجود آورد. بی‌شک یکی از راه‌های مطمئن برای سنجش و به چالش کشیدن این قبیل رویه‌ها که اصرار به افزودن پسوند «اسلامی» به انتهای همه چیز دارند، مناقشه‌ای روش‌شناسانه در نوع نگرش آن‌ها به متون مقدس، با استفاده از ابزارهایی است که علم هرمنوتیک در اختیار ما قرار داده است.
دامنه اضافه کردن صفت «اسلامی» به مفاهیم مختلف در سال‌های اخیر به هنر رسیده و باعث شده برخی مدعی وجود مبانی زیبایی‌شناختی در قرآن، و به تبع آن، وجود چیزی به نام «زیبایی‌شناسی اسلامی» شوند. دکتر سعید توفیق، استاد مصری فلسفه و زیبایی‌شناسی، در یک سخنرانی در دانشکده ادبیات قاهره بر مبنایی علمی، مفهوم «زیبایی‌شناسی اسلامی» را بررسی و تحلیل کرده است. این سخنرانی با قدری تفصیل به صورت کتابی کوچک به نام «تهافت مفهوم علم الجمال الاسلامی» منتشر و در ایران نیز ترجمه شده است. واژه «تهافت» در عربی به معنای فروپاشیدن، به‌پای درافتادن، تنافض و از هم‌گسختگی است.
این کتاب از دو بخش تشکیل شده است؛ مبحث اول: «آیا در میراث اسلامی میتوان نوعی زیبایی‌شناسی یافت؟» و مبحث دوم: «آیا ممکن است گونه‌ای زیبایی‌شناسی از گفتمان اسلامی برآید؟». او در طول بخش اول کتاب ابتدا با ارائه تعریفی کمینه از زیبایی‌شناسی (Aesthetics) به بررسی عالمانه نمونه‌هایی می‌پردازد که مدعی وجود زیبایی‌شناسی اسلامی‌اند. وی با نشان دادن اشکالات علمی فراوان و درآمیختگی فکری این نوشته‌ها نشان می‌دهد که آن‌ها حتی تعریف روشنی از ساده‌ترین و بدیهی‌ترین مفاهیمی که درباره‌شان سخن گفته‌اند نیز نداشته‌اند. برای مثال، بخش زیادی از افرادی که مدعی وجود زیبایی‌شناسی اسلامی بوده‌اند ادعایشان را به اتکای یافتن عباراتی در متون اسلامی مطرح می‌کنند که در آن کلماتی از قبیل زیبا، هنر و صناعت استفاده شده باشد، اما از آنجا که هیچ درکی از مفهوم استتیک و زیبایی‌شناسی نداشته‌اند در یک جا «زیبا» در عباراتی از فارابی را که دلالتش بر سعادتی بوده که با اخلاق نیکو به وجود می‌آید، با لذت زیباشناختی خلط کرده‌اند، و جایی دیگر هم علم بلاغت و بدیع را به جای زیبایی‌شناسی نشانده‌اند.
سعید توفیق پس از بررسی مثال‌های فراوان نتیجه می‌گیرد که مفهوم «زیبایی‌شناسی اسلامی» بی‌مصداق است و می‌نویسد: «مختصر سخن آنکه این نویسندگان به هنر اسلامی توهین کرده‌اند، چرا که قدر آن را ندانسته‌اند و به اسلام نیز جفا روا داشته‌اند، چون چیزی را که به آن مربوط نمی‌شود، به آن تحمیل کرده‌اند و به زیبایی‌شناسی نیز بد کرده‌اند، زیرا از ابعاد مختلف و اهداف آن آگاه نبوده‌اند».
موضوع این کتاب را نباید به زیبایی‌شناسی فروکاست، بلکه باید آن را مناقشه‌ای روش‌شناختی در نحوۀ تفسیر و فهم میراث دینی و فکری اسلامی توسط گروهی به شمار آورد که اصرار به تحمیل مفاهیمی به اندیشه‌ی اسلامی دارند که در افق معنایی آن مطرح نبوده است. درواقع، با اینکه این کتاب به طور خاص به زیبایی‌شناسی پرداخته اما مخاطب اگر نقدها و استدلال‌های سعید توفیق درباره مفهوم «زیبایی‌شناسی اسلامی» را قانع‌کننده بیابد، می‌تواند این مشت را نمونه‌ای از خروار برداشت‌ها و تفسیرهای بی‌قید و بند از این متون به حساب بیاورد.
#فرهیختگان، پیک آگاهی شماست
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment