بازاندیشی:
یادداشتهایی درباره فهم و نقد متن(۴)
نقد اثر هنری
عباس اسکندری

ما در کاربرد هم‌زمان "تعقل" و "تخیل"؛ آنجایی که با خاطره‌ها به گذشته نقب می‌زنیم و امیدوارانه با آینده رو به‌رو می‌شویم، هنر را می‌آفرینیم.
هنر چیزی در میانه این دو است. خوف و رجاء، علاقه و امید و یا نوستالژی و شهود.
اما بواقع از همان لحظه که اثر هنری همچون "ابژه‌ای" مستقل از آفریننده خویش، موضوع نقد قرار می‌گیرد، پای استدلال، کنکاش و سنجش به میان می‌آید. جایی که سوژه به جای همدلی و "تجربه" اثر هنری به "تجزیه" آن می‌پردازد. و بی شک سوگیری‌ها و تفکر در فضای گفتمانی پیشاپیش نقد را به رنگ خویش مزین کرده‌است. و تو بگو، چگونه می‌توان به یاری منطق استدلالی و ذهنیت‌های از پیش تعیین شده در عرصه تفکر عقلانی، اثر هنری را که محصول تخیل و شهود است، به چنگ نقد گرفت؟
از دیدگاه روان‌شناختی، فاصلۀ زیادی بین تفکر عقلانی (شناختی) و آفرینش هنری وجود دارد. برای همین است که بسیاری از هنرمندان برای خلق اثر هنری محتاج شرایط خاص درونی و بیرونی هستند: خلوت، ریاضت، خلسه‌های شهودی، رونق حالات جذبه درونی، تجربه‌های دینی، و حتی مواد روان‌گردان !
اما صرف نظر از شرایط ظهور اثر هنری، نقدِ اثر، مجال دیگری می‌طلبد. نقد اثر هنری و عموماً هر نقدی که از موضوع سوژه‌محوری صورت می‌گیرد، محتاج مواجه مستقیم با اثر، در عین فاصله روانی از آن است. این مواجه کنش آغازین ناقد است. کنشی که اگر لجام آن به وسیله خودآگاهی ناقد از عزیمت و ابزار خویش به چنگ نیاید، نقد را در همان آغازین ایستگاه خود در دام سوگیری می‌اندازد.


#فرهیختگان، ندای آگاهی و آزادی