تاثير« مثلث شانس» در بد شانسي حكومت شاه
جابه جایی حکومت ها، همواره یکی از دل مشغولی های متخصصان دانش سیاست بوده است. هرگاه این جابه جایی خشن، سریع و بنیادین یعنی در اثر یک انقلاب باشد، دگرگونی های حاصل از آن، ظرفیت باز خوانی، تحلیل و کالبد شکافی بیشتر دارد. تجربه جدیدی از نظم سیاسی در ایران، در مقام حکومت حاصل از انقلاب اسلامی یکی از این موارد قابل توجه صاحبنظران علوم سیاسی بوده، کتابها و مقاله ها و پژوهش های فراوانی درباره آن تولید و انجام شده است. این انقلاب به دلایل مختلف نوعی تمایز و یا تفاوت را با دیگر انقلابها (دست کم در برخورد اول محققان) در قالب این پرسش که «این انقلاب تا چه میزان ازقواعد عمومی انقلابها و اصول نظریه های انقلاب پیروی می کند؟» نشان می دهد
مطالعه و پژوهش درباره انقلاب اسلامی از حیث نظری طیف گسترده ای از قبیل: نظریه های ساختاری، روانشناسی اجتماعی، جنبش های اجتماعی، نظریه های عاملیت (کارگزاری) را شامل می شود. کتاب «شکل گیری انقلاب اسلامی» نوشته محسن میلانی پژوهش جدیدی است که مدعی روایتی نو از انقلاب اسلامی و پیامدهای آن است.
محسن ميلاني از جمله محققاني است كه سقوط حكومت محمدرضا پهلوي را از زاويه تغييرات اقتصادي دهه 50 -1340 مورد ارزيابي قرار داده و پديده اي به عنوان مثلث شانس نام برده است كه عملكرد آن به نارضايتي عمومي دامن زده بود.
مفروض اصلی نویسنده این است که ناتوانی کارشناسان از پیش بینی این تحول در ایران، به نوعی ضعف نظریه های انقلاب را می نمایاند و به همین دلیل چارچوب خاص خود را که براساس تلفیق، تصحیح و اضافاتی بر نظریه هاست، آزمون می کند.
میلانی در كتاب «شكل گيري انقلاب اسلامي» در این باره مينويسد:
محمد رضا شاه، بر خلاف رضاشاه كه بزرگترين زمين دار كشور محسوب مي شد، تبديل به بزرگترين طرفدار صنعتي شدن كشور تبديل شد. طرح و برنامههاي 7 ساله سوم تا پنجم كه در دهه 40 و 50 به اجرا در آمد سبب ایجاد تغيير شكل كامل در ساختار اقتصادي و اجتماعي ايران شد.
يكي از پيامدهاي اين تغييرات، وابستگي صنعتگران كشور به خارج بود بطوريكه بعضا به شركاء عمده نخبگان كشورهاي صنعتي تبديل شدند. آنان در راه رقابت و شبيه سازي خود با غرب تا آنجا پيش رفتند كه از فرهنگ خودي فاصله گرفتند و با آن بيگانه شدند. اين مسئله موجب نوعي شكاف فرهنگي ميان اين گروه كوچك و توده ملت ايران شد.
از ديگر اتفاقات اين دوره، شكل گيري مثلث قدرتمندي مركب از دولت، طبقه متوسط بومي و دست اندر كار صنعت و سرمايههاي خارجي بود كه به «مثلث شانس» معروف شد. هيچ كس بدون رابطه با اين مثلث قادر به گرفتن پروژه صنعتي نبود. از بسياري جهات مي توان گفت كه انقلاب اسلامي در مخالفت با سوء استفادههاي اين گروه شكل گرفت.
مفروضات نویسنده درباره جامعه ایرانی بیش از انقلاب، ثبات حکومت، درآمدهای زیاد، حامیان قوی خارجی و ارتش سرکوبگر مجهز و مدرن است بر این انگاره چرایی پیدایش انقلاب بررسی و کاویده می شود و در طول کتاب این مفروض ها به نوعی چالش کشیده و عدم قطعیت آنها آشکار می گردد.
تمام سخن و مدعای کتاب این است که هر بعد و گوشه انقلاب ایران را می توان براساس یکی از نظریه های انقلاب تبیین و تحلیل کرد. برای مثال ایده مارکسیستی – سوسیالیستی انقلاب در ایران مورد توجه واقع شد و انقلاب روسیه آن را مضاعف کرد.
✅ @karkhone