نقشِ کوتاهی و بلندیِ واکه‌های فارسی در گونۀ زبانی

در فارسی سه واکۀ کوتاه و سه واکۀ بلند داریم.
واکه‌های کوتاه: a, e, o
واکه‌های بلند: â, i, u

بعضی واژه‌ها از دیرباز دو صورت داشته‌اند، یکی با واکۀ بلند و یکی با واکۀ کوتاه. مثلاً واژۀ «آگاه» از قدیم دارای صورتِ «آگه» نیز بوده‌است و این دو صورت دوشادوشِ هم، بدونِ تفاوتِ معنایی، به کار می‌رفته‌اند. شواهدِ متونِ کهنِ فارسی نشان می‌دهند که صورتِ «آگه» معمولاً در نظم/ شعر به کار می‌رفته، نه در نثر.
بنابراین می‌توانیم «آگاه» را بی‌نشان و متعلق به نظم و نثر هردو بدانیم و «آگه» را صورتِ ادبی یا شاعرانۀ آن محسوب کنیم.
این مثال‌ها نیز وضعِ مشابهی دارند و در آن‌ها واکۀ کوتاه نشانۀ صورتِ ادبی و شاعرانه است:

آگاه/ آگه
الله/ اللَّه
پرداختن/ پردختن
پیامبر/ پیمبر
تافتن/ تفتن
تباه/ تبه
چاه/ چَه
خاموش/ خموش
خانقاه/ خانقه
درگاه/ درگه
راه/ ره
روباه/ روبه
زربافت/ زربفت
زمان/ زمن
سپاه/ سپه
سیاه/ سیه
شاه/ شه
فُقاع/ فُقَع
کافتن/ کفتن
کاه/ کَه
کوتاه/ کوته
گاه/ گه
گناه/ گنه
گواه/ گُوَه
ماه/ مَه

ایستادن/ اِستادن
بوزینه/ بوزنه
چیدن/ چِدن
دیگر/ دگر
ستیهیدن/ سِتِهیدن
گریستن/ گرِستن
نیکو/ نکو

آموختن/ آمُختن
انبوه/ انبُه
اندوه/ اندُه
بود/ بُد
بودن/ بُدن
بیهوده/ بیهُده
پیرامون/ پیرامن
خاموش/ خامُش
خَموش/ خَمُش
روفتن/ رُفتن
فراموش/ فرامُش
کوه/ کُه
گروه/ گُرُه
گوهر/ گهر
هوش/ هُش

در فارسیِ امروز هم این تمایزِ واکۀ بلند و واکۀ کوتاه کمابیش پا بر جاست و علاوه بر آن، گاه تمایزِ معنایی هم ایجاد می‌کند، یعنی نمی‌توان یکی از دو صورت را به‌جای دیگری به کار برد:

آگاهی: اطلاع
آگهی: اعلان

آمُخته: عادت‌کرده؛ خوگرفته
آموخته: یادگرفته؛ فراگرفته

راه‌بَر: رانندۀ قطار
ره‌بَر: پیش‌وا یا رئیس

در مواردی هم قضیه برعکس است؛ یعنی واکۀ بلند نشان‌دهندۀ صورتِ کهن/ کهن‌تر است و واکۀ کوتاه نشان‌دهندۀ صورتِ امروزی:

آیینه/ آینه
اوستاد/ استاد
اوفتادن/ افتادن
اومید/ امید
بازارگان/ بازرگان
پیراهان/ پیراهن
پیغام‌بر/ پیغمبر
جاویدن/ جویدن
خامیازه/ خمیازه
دامان/ دامن
دیگرگون/ دگرگون
دیه/ دِه
زینهار/ زنهار
کاه‌کِشان/ که‌کِشان
کنجید/ کنجد
گوه/ گُه
ماهار/ مهار
ماه‌تاب/ مه‌تاب
میویز/ مویز
میهمان/ مهمان
نگاه‌بان/ نگه‌بان
نگاه‌دار/ نگه‌دار
نگاه داشتن/ نگه داشتن
نوک/ نک
هیل/ هِل

چند موردِ استثنایی در فارسیِ امروز هم داریم که کوتاهی و بلندیِ واکه تأثیری در معنی ندارد:

آرامیدن/ آرمیدن
آیینه/ آینه
دهان/ دهن
دهانه/ دهنه
مِصراع/ مِصرع
موسیقی/ موسِقی
ناهار/ نهار
هوش‌یار/ هش‌یار

در فارسیِ گفتاری نیز گاهی واکه‌های کوتاه را بلند تلفظ می‌کنیم:

آتش ← آتیش
انگلیسی ← اینگیلیسی
بلیت ← بیلیت
تکه ← تیکه
جگر ← جیگر
چغاله ← چاغاله
چه ← چی
خشخاش ← خاشخاش
سبیل ← سیبیل
سرمه ← سورمه
شپش ← شیپیش
شش ← شیش
شکستن ← شیکستن
کشمش ← کیشمیش
کوچک ← کوچیک
گنجشک ← گنجیشک
نگاه ← نیگا
هجده ← هیژده
هفده ← هیوده

واژۀ فرانسویِ carbone هم در فارسی سرنوشتِ جالبی پیدا کرده‌است: با تلفظ و املای «کاربن» یک معنی دارد و با تلفظ و املای «کربن» معنیِ دیگری.

ویراستِ ۱۳۹۹/۸/۶

@gozinguye
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan