خطای علت واحد

|رولف دوبلی

در سال 2008 ترس بر بازارهای مالی حاکم شد. بانک ها ورشکست شدند و به کمک دلارهای مالیاتی اوضاع شان بهتر شد. سرمایه گذاران، سیاستمداران و خبرنگاران با خشم، ریشه ی بحران را گمانه زنی میکردند؛ سیاست های مالی آزاد گرینسپن؟ حماقت سرمایه گذاران؟ آژانس های تعیین اعتبار غیر قاطع؟ ممیزان فاسد؟ مدل های ریسک نامناسب؟ طمع خالص؟ نه فقط یکی، بلکه همه ی این موارد جزو علت ها هستند.

هر فرد منطقی ای میداند هیچ عامل واحدی مسبب وقایعی نظیر یک تابستان خوشایند در هند، طلاق یک دوست، جنگ جهانی اول و اختراع نوشتن نیست. به عبارت دیگر، صدها، هزارها یا تعداد بیشماری از عوامل، در کنار هم جمع میشوند. با این حال، ما مدام تلاش میکنیم فقط یک عامل را سرزنش کنیم. خطای علت واحد به همان اندازه قدیمی است خطرناک هم هست.

ما عادت کرده ایم که به مردم به چشم«تعیین کنندگان سرنوشت خودشان» نگاه کنیم. ارسطو 2500 سال پیش این را گفته بود. امروزه، میدانیم چنین حرفی غلط است. تصور وجود اختیار موضوعی مورد بحث است. اعمال ما از برهم کنش هزاران عامل؛ از استعداد تصادفی گرفته تا تربیت و از تحصیلات گرفته تا تمرکز هورمون ها، بین تک تک سلولهای مغز ناشی میشود. ما هنوز هم شدیدا به تصویر کهنه ی خودمختاری پایبندیم.

این نه تنها غلط است، بلکه به لحاظ اخلاقی نیز جای تردید دارد. تا زمانی که به دلیل واحد باور داشه باشیم، همیشه قادر خواهیم بود پیروزیها و شکستها را به افراد نسبت بدهیم و آنها را«مسئول» خطاب کنیم. این جستوجوی احمقانه به دنبال سپر بلا دست به دست و به زور منتقل میشود، بازی ای که هزاران سال است مردم سرگرمش هستند.

✅ @karkhone