"جام جم"، یا "جام جهاننما" چیست ؟
جام جم، یا جام جهاننما، جامی بود که همهٔ عالم در آن نموده میشد. این جام به جام کیخسرو مشهور بود تا اینکه در قرن ششم به مناسبت شهرت جمشید و یکیدانستن او با سلیمان، جام مزبور را به جمشید نسبت دادند و آن را جام جم و «جام جمشید» نام نهادند. همچنین، به آن «جام جهاننما»، «جام گیتینما»، «آیینهٔ گیتینما»، «جام کیخسرو»، «جام جهانآرا»، «جام جهانبین»، و «جام عالمبین» نیز گفته میشود.
در نظم و نثر پارسی بارها از جامی به نام جام جهاننما، جام کیخسرو، آیینه سلیمان، آیینهٔ سکندر، و غیره یاد کردهاند و فرهنگنویسان گفتهاند: جامی بوده است که احوال خیر و شر عالم از آن معلوم میشده است. جام جم یا جام جمشید که ساخته فرزانگان بوده است. از هفت فلک در او معاینه و مشاهده کردی (شرفنامه منیری). پیاله جم و پیاله یا آئینه سلیمان و یا اسکندر که همه عالم در آن، بنا بر افسانه نموده میشد (ناظم الاطباء). فردوسی در شاهنامه در «داستان بیژن با منیژه» پس از تشریح زندانی شدن بیژن به امر افراسیاب در چاه و جستجوی گیو، پدر وی و مایوس شدن او، در عنوان «دیدن کیخسرو بیژن را در جام گیتینمای» چنین سروده است:
چو نوروز خرم فراز آمدش
بدان جام فرخ نیاز آمدش
بیامد پر امیددل پهلوان
ز بهر پسر، گوژگشته‚ نوان
چو خسرو، رخ گیو پژمرده دید
دلش را به درداندر، آزرده دید
بیامد، بپوشید رومی قبای
بدان تا برد پیش یزدان ثنای
خروشید پیش جهانآفرین
به رخشنده بر، چند کرد آفرین
ز فریادرس زور و فریاد خواست
وز اهریمن بدکنش داد خواست
خرامان از آنجا بیامد به گاه
به سر برنهاد آن کیانی کلاه
پس آن جام بر کف نهاد و بدید
در او هفت کشور همی بنگرید
ز کار و نشان سپهر بلند
همه کرد پیدا، چه و چون و چند
ز ماهی به جام اندرون تا بره
نگاریده پیکر بدو یکسره
چه کیوان‚ چه هرمز‚ چه بهرام و شیر
چه مهر و چه ماه و چه ناهید و تیر
همه بودنیها بدو اندرا
بدیدی جهاندار افسونگرا
به هر هفتکشور همی بنگرید
که آید ز بیژن نشانی پدید
سوی کشور گرگساران رسید
به فرمان یزدان، مر اورا بدید
بدان چاه بسته به بند گران
ز سختی همی مرگ جست اندر آن
بنابراین جام جهاننما در نظر مؤلفان «خداینامک» پهلوی که مبنای تألیف شاهنامه قرار گرفت، جامی بوده است که صورتهای نجومی و سیارات و هفت کشور (هفتاقلیم) زمین بر آن نقش شده بود و دارای نیرویی اسرارآمیز بوده است و هر واقعهای که در پهنه جهان اتفاق میافتاده، بر روی آن منعکس میشده است. برخی از واژهنامهها مانند (غیاث اللغات) خواستهاند بین کیخسرو و جمشید بر سر جام جهانبین پیوندی برقرار کنند و گفتهاند: مناسبت جام به جمشید، آن است که وی جام را ساخته است و کیخسرو جامی ساخته بود مشتمل بر خطوط هندسی، چنانچه از خطها ورقمها و دایرههای اصطرلابی، ارتفاع کواکب و غیره معلوم نمایند، همچنین از آن جام، حوادث روزگار را معلوم کرد، چنانچه در کتابهای تاریخی ضبط شده است. فرهنگنویسان گفتهاند: نام آینهای است که به جهت آگاهی از حال فرنگ، بر سر مناره اسکندریه نهاده بوده است و کشتیهای دریا از صد میل راه در آینه دیده میشده و آن مناره را اسکندر به دستیاری ارسطو بناکرده بود. در فرهنگ فارسی به انگلیسی «جانسن» آمده: جام جم یا جام جمشید؛ آئینهای که جهان رانمایش میداد و مجازا مناره، به خصوص منارهٔ اسکندریه را گفتهاند. برخی نیز آن را به کرهٔ جغرافیایی تعبیر کردهاند که نقشه کشورهای مختلف و کوهها و دریاها و رودها با فواصل معین بر آن ثبت بود.
مطلب ارسال از : حمید طاهری
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan