✳️ برگی از مدخل «خورشید» در کتاب ناتمام «ریشه‌شناسی واژگان پارسی وخویشاوندانش »:
✅ «...در زبانهای آریایی این بن به ریشه‌ی «*خْوَر» تبدیل شده که بر همان خورشید دلالت می‌کند. در زبانهای ایرانی کهن از این ریشه چنین واژگانی زاییده شده‌اند: 𒀭𒌓𒇷𒄿𒀀 (داوتولیا: خورشید) هیتی، rawh (هْوَر: خورشید) و naX (خْوَن: خورشید) و NvX (خور، هور) و asvrad-NAX (خْوانْگ‌دَرِسَه: دارای چهره‌ی روشن، زیبارو) و hazvrab-vrawh (هْوَرَه‌بَرِزَهْ: بلند، بالامرتبه، در اصل یعنی: به بلندای خورشید) و atEaSc-vrawh (هْوَرَه‌خْشَئِتَه: درخشان همچون هور، لقب خورشید) اوستایی، सूर (سورَه: خورشید) و स्वर् (سْوَر: خور) و सूर्य (سوریَه: [خدایان] خورشیدی) سانسکریت، «هْوَرْزاتَه» (فرزاد، اسم مرد، یعنی: زاده‌ی خورشید) مادی، «خْوَر» (خور، هور) و «خْوَرْشِد/ خْوَرْخْشِد» (خورشید) و «خْوَنْسَنْد» (خُرسند) پهلوی، «سوانْتْسُو» (آفتاب) تخاری ب، «خور/ غور» (خورشید) و «خویرسنی» (مشرق) و «غویر» (هور) سغدی، «غویر/ اخر/ خویر» (خورشید) خوارزمی، «خْوَرْشِد» (خورشید، فرشید) و «هونْسَنْد» (خُرسند) تورانی و پارتی، dyskruk (کورْکْشید: خورشید) سریانی، խաւար (خاوار: خاور، غرب) ارمنی کهن،
در پارسی چنین مشتق‌هایی از این بن برخاسته‌اند: «خورشید»، «خور»، «هور»، «خوروَش»، «هورْوَش»، «خُرسند» (در اصل یعنی خورشید چهره، رخِ آفتابی: خْوَر: خورشید+ سَنْد: آشکار، نمایان)، «خوارزم»، «خاور»، «خاورمیانه»، «خاور نزدیک»، «خاور دور»، «خاوران». در پارسی قدیم هم «خوارستان» (مشرق) و «خُنْسَند» (خرسند، راضی) را از این خانواده داشته‌ایم.
«خراسان» (خور+ آیان) در ابتدای کار شرق و «خاور» (خور+ آور) غرب معنی می‌داده است. چنان که رودی در بیتهایی باقی مانده از «کلیله و دمنه»اش می‌گوید:
[خورشید] «از خراسان به روز طاووس‌وش/ سوی خاور می‌خرامد شاد و خوش
کآفتاب آید به بخشش زی بره/ روی گیتی سبز گردد یکسره
مهر دیدم بامدادان چون بتافت/ از خراسان سوی خاور می‌شتافت
نیم روزان بر سر ما برگذشت/ چو به خاور شد ز ما نادید گشت»
اسم «خراسان» بر این مبنا به استان شرقی ایران زمین منسوب شده که افق طلوع خورشید بوده است. این واژه در زبانهای دیگر هم وارد شده است، چنان که مثلا در یونانی کوراسانی نام نوعی ملاط مرغوب است که در بنایی و معماری کاربرد دارد و از «خراسانی» در ترکی عثمانی گرفته شده، در همین معنی.
نامهای شخصی زیادی از این ریشه گرفته شده که «فرشید» و «هورشید» و «فرزاد» نمونه‌هایی از آن است. برخی بر این باورند که بخش آغازین نام «ایرج» نیز از همین بن گرفته شده و «ایر/ هیر/ هور» است و بر این مبنا این اسم «فلک آفتاب» معنی می‌دهد. هرچند این برداشت به نظرم نادرست است و بخش آغازین «ایرج» باید همان «ایر/ آریایی» باشد در برابر «تور» و «سلم» که آنها هم در اوستا برچسب قومی و نژادی هستند.
در سایر زبانهای ایرانی زنده هم این مشتق‌ها را از این بن سراغ داریم: «کازارْد» (جادوگر) ارمنی، «نْوَر» (خورشید) پشتو، «ییر/ ایر» (خورشید) وخی، «خیر» (خورشید) شغنی، «خْوَرهَلات» (مشرق) و «خُرَتاو» (بخشی از تپه که آفتاب یا مهتاب به آن می‌تابد) کردی، «خْوار-اَلات» (مشرق) گورانی، «خور» (خورشید) آسی، «خورِّه» (خورشید یا ماه زیر ابر) گزی، «خورشید» اردو، ख़्वुरशेद (خْوورشِد: خورشید) و सूरज (سورَج: خورشید) هندی،...»
#ریشه‌شناسی
#زبان‌شناسی
مطلب ارسالی از: کانال « شروین وکیلی »
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
✅ «...در زبانهای آریایی این بن به ریشه‌ی «*خْوَر» تبدیل شده که بر همان خورشید دلالت می‌کند. در زبانهای ایرانی کهن از این ریشه چنین واژگانی زاییده شده‌اند: 𒀭𒌓𒇷𒄿𒀀 (داوتولیا: خورشید) هیتی، rawh (هْوَر: خورشید) و naX (خْوَن: خورشید) و NvX (خور، هور) و asvrad-NAX (خْوانْگ‌دَرِسَه: دارای چهره‌ی روشن، زیبارو) و hazvrab-vrawh (هْوَرَه‌بَرِزَهْ: بلند، بالامرتبه، در اصل یعنی: به بلندای خورشید) و atEaSc-vrawh (هْوَرَه‌خْشَئِتَه: درخشان همچون هور، لقب خورشید) اوستایی، सूर (سورَه: خورشید) و स्वर् (سْوَر: خور) و सूर्य (سوریَه: [خدایان] خورشیدی) سانسکریت، «هْوَرْزاتَه» (فرزاد، اسم مرد، یعنی: زاده‌ی خورشید) مادی، «خْوَر» (خور، هور) و «خْوَرْشِد/ خْوَرْخْشِد» (خورشید) و «خْوَنْسَنْد» (خُرسند) پهلوی، «سوانْتْسُو» (آفتاب) تخاری ب، «خور/ غور» (خورشید) و «خویرسنی» (مشرق) و «غویر» (هور) سغدی، «غویر/ اخر/ خویر» (خورشید) خوارزمی، «خْوَرْشِد» (خورشید، فرشید) و «هونْسَنْد» (خُرسند) تورانی و پارتی، dyskruk (کورْکْشید: خورشید) سریانی، խաւար (خاوار: خاور، غرب) ارمنی کهن،
در پارسی چنین مشتق‌هایی از این بن برخاسته‌اند: «خورشید»، «خور»، «هور»، «خوروَش»، «هورْوَش»، «خُرسند» (در اصل یعنی خورشید چهره، رخِ آفتابی: خْوَر: خورشید+ سَنْد: آشکار، نمایان)، «خوارزم»، «خاور»، «خاورمیانه»، «خاور نزدیک»، «خاور دور»، «خاوران». در پارسی قدیم هم «خوارستان» (مشرق) و «خُنْسَند» (خرسند، راضی) را از این خانواده داشته‌ایم.
«خراسان» (خور+ آیان) در ابتدای کار شرق و «خاور» (خور+ آور) غرب معنی می‌داده است. چنان که رودی در بیتهایی باقی مانده از «کلیله و دمنه»اش می‌گوید:
[خورشید] «از خراسان به روز طاووس‌وش/ سوی خاور می‌خرامد شاد و خوش
کآفتاب آید به بخشش زی بره/ روی گیتی سبز گردد یکسره
مهر دیدم بامدادان چون بتافت/ از خراسان سوی خاور می‌شتافت
نیم روزان بر سر ما برگذشت/ چو به خاور شد ز ما نادید گشت»
اسم «خراسان» بر این مبنا به استان شرقی ایران زمین منسوب شده که افق طلوع خورشید بوده است. این واژه در زبانهای دیگر هم وارد شده است، چنان که مثلا در یونانی کوراسانی نام نوعی ملاط مرغوب است که در بنایی و معماری کاربرد دارد و از «خراسانی» در ترکی عثمانی گرفته شده، در همین معنی.
نامهای شخصی زیادی از این ریشه گرفته شده که «فرشید» و «هورشید» و «فرزاد» نمونه‌هایی از آن است. برخی بر این باورند که بخش آغازین نام «ایرج» نیز از همین بن گرفته شده و «ایر/ هیر/ هور» است و بر این مبنا این اسم «فلک آفتاب» معنی می‌دهد. هرچند این برداشت به نظرم نادرست است و بخش آغازین «ایرج» باید همان «ایر/ آریایی» باشد در برابر «تور» و «سلم» که آنها هم در اوستا برچسب قومی و نژادی هستند.
در سایر زبانهای ایرانی زنده هم این مشتق‌ها را از این بن سراغ داریم: «کازارْد» (جادوگر) ارمنی، «نْوَر» (خورشید) پشتو، «ییر/ ایر» (خورشید) وخی، «خیر» (خورشید) شغنی، «خْوَرهَلات» (مشرق) و «خُرَتاو» (بخشی از تپه که آفتاب یا مهتاب به آن می‌تابد) کردی، «خْوار-اَلات» (مشرق) گورانی، «خور» (خورشید) آسی، «خورِّه» (خورشید یا ماه زیر ابر) گزی، «خورشید» اردو، ख़्वुरशेद (خْوورشِد: خورشید) و सूरज (سورَج: خورشید) هندی،...»
#ریشه‌شناسی
#زبان‌شناسی
مطلب ارسالی از: کانال « شروین وکیلی »
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment