دربابِ تعبیر «دستمریزاد»
میدانیم که این تعبیر معادل عبارت «دستت درد نکند (نکنه)» بهکارمیرود. «دستتان درد مکناد» معادل مفهومی همان ساختار است.
در منابع مکتوب و مجازی در توضیح آن آوردهاند « دستانت دچار لرزش مباد». در «فرهنگ بزرگ سخن» ( به سرپرستی استاد دکتر حسن انوری) که ماحصل چند سده سنت لغتنامهنویسی فارسیزبانان و اثر ارجمندی است، ذیل « مریزاد» با ارجاع به « دستمریزاد» در همان فرهنگ آمده: « دچار لرزش و کاستی نباشد». در « پارسیویکی» آمده:« منظور این است که دست تو دچار بیماری نشود بهگونهای که با گرفتارشدن به بیماری دچار لرزش شوی و چیزها از دستت بریزد...». برداشتهای نادرستتری نیز از این تعبیر شدهاست. در « ویکیواژه» آمده: «دست شما آزار نبیند. دست شما از آزار دور باد». حتی برخی این تعبیر را بهصورت « دستمریضاد» (در معنای « مریض مباد») مینویسند.
اما در این تعبیر، « ریختن» در معنای پوسیدهشدن و تجزیهشدن ( بهویژه در خاک گور) به کار رفتهاست. این مصدر بهصورت « ریزیدن» نیز در متون کهن کاربرد فراوان داشته و صفتهای مفعولیشان نیز (« ریخته» و « ریزیده») بهویژه در تفاسیر کهن آمدهاست.
سعدی در گلستان میگوید:«یکی از ملوک خراسان محمود سبکتگین را به خواب چنان دید که جمله وجود او ریخته بود و خاک شده مگر چشمان او...» ( چاپ استاد یوسفی، انتشارات خوارزمی، ص۵۹). گاه این تعبیر را هنگامی که تن کسی بالای دار میماند و میپوسید نیز به کار میبردند. در بیتی از غزلی منتسب به حافظ ( در لغتنامهٔ دهخدا بهسبب نامشخص بودن شاعر نشانهٔ (؟) آمده) نیز آمده:
بنازیم دستی که انگور چید
مریزاد پایی که درهمفشرد
که مصرع دوم اشاره دارد به فشردن و لگدمال کردن انگور در حوض (چَرخُشت) برای تهیهٔ شراب که تفصیل آن بهویژه در شعر منوچهری خواندنی است.
دهخدا در توضیح یادآور شده « کلمهٔ تحسین باشد استادان پیشهور و ارباب صنایع را» که بیانگر سبب وجود واژهٔ « دست» در این عبارت است.
باید گفت مریزاد در این تعبیر فعل دعایی برای سپاسگزاری از کسی است که کاری برای کسی کرده و یا محبتی از او دیده شده است. معنای کنایی این تعبیر « انشاءالله زنده باشی» است. درست شبیه تعبیر «تندرست باشی/ باشید».
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan